Dado o gran número de tradicións ancestrais existentes en terras galegas, case todas elas cheas de simbolismo, resulta fácil atopar algunhas relacionadas con rituais que conectan co mundo dos mortos.
Por iso, hoxe dedicamos esta publicación para recompilar información sobre unha peza moi especial, a coñecida como “colar de zonchos”.
Trátase dunha tradición con raíces moi antigas, e que, como tantas outras, estanse tentado recuperar, polo seu interese cultural e antropolóxico.
A gran poetisa e icona de Galicia, Rosalía de Castro, fálanos deles nos “Cantares galegos”, obra do ano 1863:
Has de cantar/ que llega he de dar zonchos;
has de cantar, que llega he de dar muchos
Pero non é a única persoa que nos fala diso, así, no conto de Defuntos “O rosario de castañas”, de Bernardo Bermúdez Jambrina, publicado en Revista Galega o 5 de novembro de 1904, o autor cóntanos que unha avoa fai un rosario de castañas para o seu neto co desexo de que rece polos seus pais e, despois da súa morte, o pequeno continúa o rito, rezando polas ánimas ata caer tamén onda ela.
Contexto
Para comprender o significado do colar de zonchos – ou colar de castañas – debemos achegarnos á maneira en que as sociedades antigas entendían o mundo. Naquel tempo, a natureza era un piar fundamental da organización social da vida. O alimento, o clima, os ciclos da terra e o paso das estacións determinaban os ritmos da existencia. Había unha auténtica cosmovisión da vida e do mundo, un conxunto de ritos e crenzas que daban sentido o tempo e á morte.
Máis aló das flores e as visitas a cemiterios, existe un costume case esquecido pero chea de simbolismo: a elaboración e uso dos colares de zonchos. Este ritual conecta aos vivos co mundo espiritual e reflicte o arraigamento cultural galego na celebración dos seus mortos.
En distintas culturas da Península era costume deixar castañas na mesa pola noite para ofrecelas ás ánimas que poidan visitarnos.
A cultura galega entrelazou sempre a vida e a morte, celebrando a memoria dos que xa non están a través de rituais que nos conectan co noso pasado. Aínda que os tempos mudan, a esencia destas prácticas persiste, lembrándonos a importancia de honrar as nosas raíces e as nosas conexións familiares.
No caso de Galicia, ademais, a castaña foi un dos produtos máis importantes da súa gastronomía, durante centos de anos, ata que terminaría sendo substituída pola pataca.
Que son os colares de zonchos?
Os colares de zonchos aparecen no marco dunha época especial do ano, o Samaín.
De feito, segundo a tradición, este colar, formado por castañas, simboliza por cada unha delas, unha alma que, ao ser inxerida queda liberada do purgatorio. Pero para que isto funcione, a castaña ha de ser regalada.
De feito, vaia por adiantado, zoncho é a denominación tradicional da castaña cocida en Galicia.
A historia constrúese da seguinte maneira: as nais preparaban para os seus fillos uns colares de castañas, previamente cocidas, que se unían cun fío, formando unha cadea, colar ou rosario.
Os nenos, cos colares ao pescozo saían á rúa e aos cemiterios para facer rolda, durante o día de todos os Santos, como símbolo de solidariedade cos defuntos e esperanza para os vivos.
Doutra banda, hai que ter presente que, durante os días de Defuntos, as castañas, produto utilizado para o Magosto, é o protagonista.
Lembremos que o castiñeiro é unha árbore de longa vida, símbolo de forza e inmortalidade, e por iso a castaña, froito do outono, tamén se asociou á continuidade da vida.
Como se fan os colares de zonchos?
Obviamente, primeiro hai que facerse coas castañas. Tras lavalas ben lavadas, cócense, coa casca, en auga con anís e sal, ata quedar tenras, uns 30-45 minutos.
Hai que dicir que nalgunhas zonas, aromatízanse, ao cocelas con limón, laranxa ou fiúncho Mesmo nalgunhas zonas aromatizábanse con viño branco ou tinto, ou con canela.
Unha vez cocidas, déixanse arrefriar, para posteriormente, utilizando unha agulla grosa e un fío, bramante ou cordón natural, tamén groso, unilas, ata alcanzar a dimensión desexada. Unha vez alcanzado o tamaño pretendido, átanse cun nó, para pechar o colar.
Todo iso facíase selando o final da faena cun canto:
“Castañas do castiñeiro
o escudo está feito.
Na noite das animas,
atados quedan os males,
e libres o meus desexos.”
E algo moi importante, segundo a tradición, o número de zonchos ha de ser sempre impar, e en número superior a trece.
Para comelas, a castaña arríncase do colar, e como é fácil de entender, a castaña sae partida pola metade.
Doutra banda, hai outra vella tradición que entronca cos zonchos, a denominada “limosniña dous defuntos”, unha especie de “truco ou trato”, ancestral consistente en que os pequenos do pobo ían porta a porta pedindo unha limosniña dous defuntos, atopándose con que en cada unha delas dábanlles o que podían, normalmente algo que comer. A tradición era ofrecer figos secos, noces, abelás… ás veces ovos ou os mais podentes ata chourizos ou pedazos de pan de trigo ou broa (pan de milloz), con isto, péquelos tiñan o seu pequeno ágape o día de defuntos… era moi mal visto negar a esmola ou despedir con malos modos a péquelos que se ían sen a súa esmola…pois se daban casos en que os nenos terminaban botando pedraas a casa ou mesmo ouriñando nas súas portas.
“Pedir pedimos todos,
a limosniña dos difuntos
aló nos veremos todos
debaixo dun cuncho”
Onde se mantén viva esta tradición?
Co paso das décadas, a modernidade e o cambio de costumes levaron case ao esquecemento esta antiga práctica. Con todo, algunhas zonas rurais en Galicia aínda conservan viva esta tradición que fala da identidade e a espiritualidade galega.
Difícil precisalo con exactitude, pero se temos constatación dunha importante tradición nas terras da Mariña lucense.
Atopamos tamén vestixios deste costume en #moito zonas da Coruña, Ferrol e Compostela.
Na localidade de Sada, na provincia da Coruña mesmo teñen unha Festa dos zonchos.
Ademais, celébranse actualmente concursos en diversas localidades para recuperar esta tradición.
Atopamos grupos en localidades como Viveiro, na que se realizan talleres.
.
Conclusións
O outono galego cheira a fume, a terra húmida e a castañas asadas. Coa chegada de novembro, as mesas énchense de sobremesas elaboradas con este froito que foi, durante séculos, o alimento básico das aldeas antes de que a pataca chegase aos fogóns.
Na xornada do Día de Todos os Santos, os colares de zonchos colgaban do pescozo dos nenos e o aroma do anís enchía as rúas.
Con todo, a tradición dos colares de zonchos foi desaparecendo co paso do tempo, pero o seu recordo segue presente na memoria colectiva galega.
E rematamos esta publicación, confiando en que, a pesar da súa longa extensión, resultase do voso interese, e nese caso gustaríanos que nolo fixésedes saber pulsando no botón “Gústame”. Ademais, animámosche a achegar algún comentario, e se tes interese, subscribirche de xeito gratuito á Newsletter do Blog para manterche sempre informado sobre as novas publicacións do Blog.
Por último, se vos gustou o suficiente como para compartilo nas vosas redes sociais, estariamos realmente encantados de que así o fixésedes.
Referencias
https://bosquemeiga.blogspot.com/2020/10/tradiciones-de-samain-o-colar-de-zonchos.html
https://lasombradelyggdrasil.blogspot.com/2022/11/zonchos-tradiciones-del-dia-de-difuntos.html
https://orgullogalego.gal/o-colar-de-zonchos-significado-dunha-tradicion-de-defuntos/
