A riqueza do patrimonio histórico monumental que podemos atopar en terras galegas é un dos puntos de interese deste Blog.
Nesta publicación imos centrar no Mosteiro de San Clodio.
Un mosteiro que se atopa no municipio de Leiro, Ourense, moi preto das beiras do riu Avia, en plena comarca do Ribeiro.
O mosteiro, que conforma un complexo arquitectónico moi harmonioso, foi unha abadía, inicialmente benedictina e posteriormente cisterciense. Chegaría a converterse nun importante centro relixioso e cultural na súa época, atraendo a monxes de diversas rexións.
En 1931 foi declarado Monumento Histórico-Artístico de carácter nacional, #polo que é Ben de Interese Cultural con categoría de Monumento.
Historia do Mosteiro de San Clodio
Non se sabe con seguridade a orixe deste mosteiro. A súa orixe, como é o caso da maioría dos mosteiros galegos, é altomedieval aínda que sen precisión na súa fundación que ben puidese remontarse aos primeiros séculos da cristianización destes territorios.
Algunhas fontes (ou lendas) falan de que na segunda metade do século VI, en tempos do rei Riquila, habería unha comunidade formada por monxes que fuxirían, perseguidos polos suevos arrianos, do mosteiro de San Clodio de León. Aquí levantaron unha igrexa e unha abadía con advocación a San Clodio en recordo da súa procedencia castelá.
Outras fontes citan o século X, concretamente o ano 928 como o ano da súa fundación, promovida polos condes Álvaro e Savita (a súa esposa).
No ano 1096, María Monia doa ao mosteiro a vila de Esposende, que recibira como arras do seu marido Ero Osóriz.
Novamente a disparidade de fontes, sitúa no ano 1151, ou no ano 1225, o feito de que se fagan cargo a orde cisterciense, ao constituírse como un mosteiro filial do Mosteiro de Melón, tamén na provincia de Ourense. Ao parecer o mosteiro foi doado polo rei Alfonso VII a un tal Velasco Petriz e a súa nai Elvira Núñez, quen despois o cederon á orde de San Xoán de Xerusalén.
Alfonso VII
No ano 1158 o abade Pelagio fálanos, no denominado “Testamento do abade Pelagio”, deixa constancia da construción da igrexa e menciona a asistencia á súa consagración de D. Bernardo bispo de Zamora, D. Martín bispo de Ourense e Pedro Helías arcebispo de Santiago. Ademais, recolle o feito da plantación de viñas, que antes diso non existían nestes dominios. Foi este a orixe do importante desenvolvemento que terían a actividade vitivinícola na comarca do Ribeiro, pois os monxes se converteron en verdadeiros expertos na súa explotación, h hasta o punto de que os seus caldos chegaron a ser enviados ao exterior, mesmo no século VI.
Sería por tanto nestes séculos XII e XIII cando o mosteiro tería o seu máximo esplendor, entre outros motivos polas ganancias obtidas polo cultivo da vide.
Durante o século XV sería testemuña de múltiples enfrontamentos entre as familias nobres da época como os Sarmiento, Sotomayor e Benavente, tantos que inclúo tiveron que intervir os Reis Católicos.
No ano 1451 atopamos a primeira mención segura de que San Clodio era un mosteiro cisterciense.
No ano 1453 anexiónase o mosteiro de San Miguel de Bóveda, e cara a 1469 adquire a igrexa de Lebosende.
Este foi un período de numerosos conflitos entre o mosteiro e o concello de Ribadavia, en poder da nobreza que, facendo caso omiso dos privilexios de exención confirmados polos reis aos mosteiros, demandaban impostos a estes.
No ano 1530 (1536 segundo outros autores), o mosteiro, que pasara unha época de decadencia, únese á Congregación Cisterciense de Castela, feito que tivo pleno efecto por bula de 1536. Como consecuencia diso realizáronse varias reformas na súa arquitectura.
No ano 1602 o rei Felipe III concedeu unha licenza en 1602 ao abade Alonso de Solís para buscar ouro nos dominios do mosteiro.
Felipe III
Unha lápida de 1604, lembra a reconstrución do mosteiro polo abade Alonso de Solí, antes citado.
No ano 1809 a abadía de San Clodio foi asaltada e incendiada por tropas napoleónicas durante a invasión francesa de Galicia.
No ano 1835 o mosteiro foi abandonado tras a desamortización de Mendizábal, e todos os bens pasaron a mans do Estado. Os obxectos de valor, o arquivo e a biblioteca desapareceron, e o material da botica que formaran os monxes foi levado a Ourense.
No ano 1836 as dependencias do mosteiro utilizáronse, temporalmente, como cuartel da Milicia Nacional.
En 1885 un grupo de sacerdotes decidiron fundar, nas dependencias do mosteiro, unha academia de latín para formar aos relixiosos da comarca.
En 1891 chegaron, por iniciativa do pai Veremundo Diéguez e do sacerdote Manuel Noya, monxes benedictinos do Mosteiro de Samos, quen nomeou abade a Gaspar Villarroel, e habitárono ata finais do século XX que debido ao estado ruinoso do edificio víronse obrigados a marchar.
En 1893 o mosteiro converteuse en priorado independente, e tras a supresión dos priorados independentes incorporouse novamente a Samos.
No ano 1999 empezaron as obras de restauración da igrexa.
No ano 2014 restauráronse as pinturas murais do século XVI que se conservaban tras o retablo barroco.
Actualmente, tras un duro traballo de restauración e adaptación, este mosteiro converteuse nun hotel & spa de 4 estrelas que pertence a Eurostars.
A igrexa continúa sendo o templo parroquial.
Para rematar, e en canto á historia arquivística do mosteiro, desde mediados do século XVI hai constancia da existencia dun arquivo ben organizado. Por mor dun apeo efectuado en 1565 de toda a facenda do mosteiro, os seus datos quedaron recollidos nunha serie de libros, así como de tumbos e rexistros entre 1570 e 1610, a través dos cales podemos facernos unha idea dos documentos que tiña por entón o arquivo monástico.
O fondo documental do mosteiro de San Clodio que se nos conservou atópase divido entre o Arquivo Histórico Provincial e o da catedral de Ourense na súa maioría, e en menor medida no Arquivo Histórico Nacional. É o segundo deles o que conserva un maior número de documentos procedente deste mosteiro.
Como é o mosteiro de San Clodio?
A arquitectura cistersiense ten unha notable representación en Galicia xa que existen, na súa xeografía, nove mosteiros fundados por esa sobria orde monástica; temos os de Armenteira, Meira, Leiro, Santa María de Sobrado, Oseira, Montederramo, Melón, Ferreira de Pantón e Oia
Os edificios cistencienses caracterízanse pola sobriedade dos seus elementos ornamentais, o que non implica que as súas construcións sexan magnificentes. Tal sucede co mosteiro de santo Clodio.
O mosteiro, coas súas maxestosas edificacións e a súa historia centenaria, é un conxunto que impresiona ao visitante.
Pero hai que ter en conta que sufriu múltiples adversidades ao longo do tempo, durante a convulsa idade media galega e sobre todo no século XV, cando se viu desprovisto de todo, vítima dos numerosos enfrontamentos entre familias nobiliarias e das usurpacións dos señores de Rivadavia.
Desde o punto de vista arquitectónico, o cenobio medieval sufriu diversas modificacións e ampliacións ao longo dos séculos. De feito, non se conserva ningunha dependencia medieval na actualidade.
1.- Igrexa
2.- Claustro da portería ou reglar
3.- Claustro renacentista ou dos dormitorios
A fachada principal do mosteiro, barroca, data do século XVII. De estilo barroco, destacan nela os tres escudos que presiden a entrada principal. O escudo de España, o do propio mosteiro e o da congregación de Castela.
Na fachada do mosteiro poder ver a cruz de Caravaca, como “Divina Reliquia”, venerada polos paisanos para librar ás vides da saraiba, letal para as plantacións de vide.
Se falamos dos claustros. Tal e como anticipabamos no apartado anterior, tras a incorporación á reforma castelá, reorganízanse os espazos do mosteiro e constrúese o claustro dos dormitorios, posteriormente desmóntase o claustro medieval e edifícase no seu soar o actual claustro regular.
Como en todas as abadías, o centro da vida desenvólvese no claustro. Neste caso, o mosteiro de San Clodio posúe dous: o claustro procesional, do século XV, e o claustro da Hospedería (ou da Portería), do XVI.
O primeiro é de planta cadrada, con dúas alturas que se levantan a través de arcos de medio punto, organizados por pilastras estriadas. Na planta superior, dentro de cada arco sitúase unha fiestra rectangular, encima das cales se abre un óculo ovalado. O teitume das galerías organízase a través de bóvedas de crucería moi plana que reforzan e embelecen a intersección da bóveda. No corpo superior estaban situados o arquivo e a biblioteca do mosteiro. No centro do patio destaca unha fonte cun vaso de planta octogonal, construída no século XVII.
O segundo claustro, similar ao veciño de Montederramo, é froito da substitución do primitivo claustro medieval, é igualmente de planta cadrada e organízase tamén en dúas alturas. É obra do XVI e seguramente prolongada ata o XVII. A planta baixa estrutúrase en arcos de medio punto apoiados sobre esveltas columnas jónicas de fuste liso, e no superior empréganse columnas de orde composta con baseas toscanas e collarino estriado. Cada unha das ás posúe oitos arcos. Neste caso, as galerías estaban cubertas con simple armazón de madeira. Nas dependencias correspondentes ao primeiro corpo atopábanse o refectorio, coa adega debaixo a nivel de soto, e a sala abacial, co seu oratorio á entrada. No segundo corpo atopábase a sala capitular.
A igrexa do mosteiro, que leva o nome de Santa María, tardorrománica, móstranos as pegadas das construcións cistercienses. É de planta basilical, conta con tres ábsidas semicirculares en correspondencia coas tres naves. As ábsidas teñen fiestras de arquivoltas de medio punto.
A fachada da igrexa é un exemplo da austeridade propia das construcións do Císter. De feito, esta fachada e as de Armenteira e Meria, son tes claras mostras conservadas orixinais da devandita austeridade.
A fachada está dividida en tres tramos, que marcan as naves internas e flanqueada por grandes contrafortes, en cuxo centro se abre a porta principal, coroada con arco apuntado con arquivoltas e tres pares de columnas acobadadas que nos afastan do primeiro románico para ir aproximándonos ao gótico incipiente. Un tímpano totalmente liso demostra que foi posteriormente modificado para estreitar a porta.
Unha sinxela liña de imposta marca os dous corpos de altura da fachada; sobre ela, un rosetón tapiado cunha fiestra rectangular no seu interior, que non está centrada, o que choca un pouco á vista. En cada un dos laterais, óculos circulares que achegan luz ás naves laterais.
No exterior destaca a cuberta a dúas augas, que desvirtua o aspecto orixinal do edificio románico que tiña as cubertas laterais a menor altura.
Na torre do campanario con forma de torreón defensivo, atopamos un reloxo de sol, engadido con posterioridade á construción inicial.
No interior da igrexa, orixinalmente, a cuberta era un teitume de madeira, que foi substituída posteriormente polas bóvedas de crucería estreladas que podemos contemplar hoxe. San Clodio, posúe tamén un coro alto de época barroca.
A imaxe da virxe ocupa o retablo maior rodeada de santos e santas das ordes que nalgún momento ocuparon o mosteiro.
Atopamos tamén unhas impresionantes pinturas murais, pois se conserva un bo exemplo da pintura románica medieval, perfectamente integrada na súa arquitectura. Os edificios románicos non se consideraban terminados ata que os seus muros non se cubrían con pinturas, que tiñan unha clara función didáctica nun momento en que a alfabetización só chegaba a uns poucos privilexiados. Era outro xeito de adoutrinar e explicar a relixión.
As pinturas murais de San Clodio posúen todas as características da pintura románica: as formas xeométricas, as súas figuras debuxadas con certo primitivismo, as cores brillantes que achegan luz ao templo, a ausencia de perspectiva e de paisaxe e a temática relixiosa. Destaca o seu inconfundible pantocrátor, un dos temas máis recorrentes da época, onde vemos a representación de cristo en actitude de bendicir e rodeado de símbolos relixiosos.
Hai que resaltar tamén, a fermosura da ábsida principal que está articulado en liñas verticais e horizontais mediante columnas entregas e fiestras.
E para rematar, pola súa beleza cabe dicir que un pouco máis abaixo do mosteiro, salvando as augas do río, atopamos a Ponte Medieval de San Clodio, do século XV e reformado no XVIII (en 1732), baixo a dirección do arquitecto Agustín Coutiño.
Foi declarado Monumento Nacional en 1981.
E ponte, que parece que tivo próxima unha capela, hoxe desaparecida, consta de tres arcos, dos cales o central sorprende pola súa gran altura, duns 19 metros.
No centro sitúase un cruceiro con capitel jónico e fuste listo.
Ten unha vivenda encostada nun dos seus laterais que probablemente fose unha pousada de camiñantes ou casa de abastecemento de transeúntes.
Conclusións
Unha experiencia atractiva, coñecer e visitar no corazón de Ourense, entre Ribadavia e Carballiño, a beiras do río Avia, a vila de San Clodio, onde a combinación de historia e natureza, materializadas nun impresionante mosteiro e unhas paisaxes de ilusión, namorarán, sen dúbida ao visitante.
San Clodio ofrece unha experiencia única, onde os amantes da tranquilidade e a gastronomía poden desfrutar dunha contorna serena, adornado con viñedos e campos que evocan a rica tradición agrícola da rexión.
San Clodio tamén se converte nun punto de partida ideal para descubrir os arredores, incluíndo roteiros de sendeirismo e actividades ao aire libre.
O mosteiro de San Clodio, coa súa arquitectura e arte sacro, representa unha herdanza invaluable que atrae a turistas interesados na historia medieval e a arquitectura relixiosa.
Engadir ademais, que este mosteiro forma parte do patrimonio asociado ao Camino de Inverno dos roteiros xacobeos, xa que hai testemuños históricos que proban a súa vinculación con este roteiro. Un deles é unha relación escrita no século XVI polo eclesiástico Diego Guzmán – na que describe unha peregrinación a Santiago. Este viaxante visitou no outono de 1610 o mosteiro de San Clodio e atopouse co abade Alonso de Solís, que o restaurara catro anos antes tras un período de abandono.
E rematamos esta publicación, confiando en que, a pesar da súa longa extensión, resultase do voso interese, e nese caso gustaríanos que nolo fixésedes saber pulsando no botón “Gústame”. Ademais, animámosche a achegar algún comentario, e se tes interese, subscribirche de xeito gratuito á Newsletter do Blog para manterche sempre informado sobre as novas publicacións do Blog.
Por último, se vos gustou o suficiente como para compartilo nas vosas redes sociais, estariamos realmente encantados de que así o fixésedes.
Referencias
El monasterio de San Clodio Ribeiro en la Edad Media. De Álvarez, M.L. y Domínguez, P.L.
O Mosteiro de San Clodio de Leiro. De Goy A.
El monacato gallego en la Alta Edad Media. De Freire Camaniel, J.
https://www.arteguias.com/monasterio/monasteriosanclodioleiro.htm
https://asociacionluscofusco.wordpress.com/2021/01/01/monasterio-de-san-clodio/
https://www.galiciamaxica.eu/galicia/ourense/monasterioclodio/
https://galiciapuebloapueblo.blogspot.com/2018/08/monasterio-de-san-clodio-leiro.html
https://www.monasterium.net/mom/ES-AHN/MonasterioSantaMariaSanClodio/fond
https://www.romanicodigital.com/sites/default/files/pdfs/files/ourense_San_Clodio.pdf
https://www.viajandoconpio.com/san-clodio-arte-romanico-del-ribeiro/
