Propoñémosvos unha viaxe ata terras galegas, para coñecer un municipio situado ao sur da provincia de Lugo, Monforte de Lemos.
Monforte atópase na confluencia dos ríos Cabe e Sil e é a capital da comarca da Terra de Lemos e da Ribeira Sacra.
Unha vila que, froito dos seus máis de 20 séculos de historia, é un auténtico museo ao aire libre, que nos permite gozar do seu patrimonio monumental de diferentes épocas históricas. Este legado histórico está presente en cada recuncho da cidade, onde as pedras parecen contar historias de tempos pasados.
Ademais do seu impresionante patrimonio histórico, Monforte ofrece paisaxes espectaculares e unha gran riqueza cultural. E por se isto fose pouco, Monforte é o punto de partida perfecto para descubrir os tesouros da Ribeira Sacra, como os seus famosos mosteiros, os viñedos en terrazas e os roteiros fluviais polos impresionantes canóns.
Dos romanos, cuxo vestixio quedou patente na cidade, provén a palabra Monforte, do latín “mons-fortis”, en clara alusión á súa natureza defensiva.
A palabra Lemos ten dúas posibles orixes. Por unha banda, sería unha voz de orixe céltica que significa “terra húmida” ou “terra fértil” e parece entroncar coa raíz da palabra galega “lama”. Por outra, podería facer referencia á tribo dos Lemavos, topónimo que derivase a Lemaos, Lemus e Lemos.
Ata a reforma da nomenclatura municipal de 1916 o municipio chamábase simplemente Monforte. Na devandita data o seu nome foi modificado polo de Monforte de Lemos, para así diferencialo doutras poboacións españolas co mesmo nome.
Historia de Monforte de Lemos
A historia de Monforte de Lemos remóntase ao Paleolítico, e os seus primeiros habitantes coñecidos foron os oestrimnios.
En tempos prerromanos, contorna ao 900-600 a.C., na chamada época “castrexa” ou cultura dos castros, propia das tribos célticas, a tribo que poboaba Monforte eran os Lemavos, “os habitantes de terra fértil”. Estaban asentados no Castro Dactonio, cuxa localización real foi longamente disputada, aínda que fontes altomedievais apuntan á súa probable localización en San Vicente do Pino, núcleo poboacional que foi a orixe do actual Monforte.
Do Castro apenas quedan uns poucos restos arqueolóxicos atopados anos atrás.
As primeiras referencias escritas a Monforte son dos historiadores romanos Plinio e Estrabón.
Sucesivamente, os suevos e os visigodos deixaron as súas propias pegadas; en época sueva as terras de Lemos pertenceron en gran parte ao Condado Pallarense, relacionado co lugar de Pallares, na parroquia de Baamorto. Como vestixio desta época consérvase un exuberante broche visigótico atopado na devandita parroquia monfortina e conservado no Museo Provincial de Lugo.
Durante a Idade Medía atopa Monforte o seu verdadeiro punto álxido, pois se constituíu nun centro de poder.
A vila de Monforte foi fundada o 10 de abril de 1104 pola infanta dona Urraca e o conde don Ramón de Tolosa por orde do rei don Alfonso VI e a súa muller dona Constanza de Borgoña, que a doaron ao conde Froilán de Castro e á súa muller Estefanía co consentimento do abade don Miguel. Outros autores, entre eles o pai frei Antonio Yepes, sinalan que foi en 1074 cando o conde don Froilán de Castro e a súa muller dona Estefanía Sánchez recibiran do rei Alfonso VI e da súa muller a raíña Constanza as terras de Sarria e de Lemos en San Vicente, onde había monxes benedictinos co consentimento do mencionado abade don Miguel. Obtén tamén permiso para a celebración de feiras e mercados para o abastecemento da poboación. Despois deste acontecemento comezou a chegar xente á vila.
Infanta Dona Urraca
Na vila estableceuse a residencia dos poderosos Condes de Lemos, consolidándose así como unha cidade-fortaleza construída ao redor dun mosteiro benedictino e un castelo pertencente á familia Castro.
Durante a época medieval, construíronse numerosos mosteiros na comarca, sobre todo nas ribeiras dos ríos Miño e Sil, na zona coñecida como Ribeira Sacra, e da cal Monforte ostenta a capitalidade.
O asentamento dunha comunidade xudía, que tivo gran importancia na cidade, deixou pegadas no trazado urbano do barrio da Xudería, onde se conserva a Casa Gaibor, como testemuño diso.
En 1328, o rei Alfonso XI instituiu o Condado de Lemos para a familia e a liñaxe dos Castro, que dominou a zona durante séculos. Ver o noso post: O condado de Lemos.
Alfonso XI
O poder feudal da liñaxe non estivo exento de conflitos: no século XV, os campesiños irmandiños rebeláronse contra os abusos do conde. A rebelión de “Os Irmandiños” chegou a destruír 130 castelos e fortalezas en toda a comunidade durante dous anos. A fortaleza de Monforte de Lemos, desde logo, non foi ningunha excepción, sufrindo notables danos en diferentes puntos da súa muralla e baluartes defensivos. A maioría dos nobres víronse obrigados a fuxir a Castela e Portugal. Esta demoledora revolta campesiña mantívose ata 1469, cando os tres exércitos señoriais –un deles dirixido polo Conde de Lemos– entraron de novo en territorio galego e sufocaron aqueles ataques e destrución inmisericorde.
Doutra banda, hai que dicir que, durante a Idade Media, os Condes de Lemos chegaron a ter as posesións máis extensas do Antigo Reino de Galicia, mesmo fóra das actuais fronteiras.
Foi no século XVII cando Monforte alcanzou o seu maior esplendor da man de Pedro Fernández de Castro, VII Conde de Lemos, quen chegou a ser vicerrei de Nápoles e foi mecenas de grandes autores do Século de Ouro como Lope de Vega, Quevedo, Góngora e Cervantes. Anos despois, doou á cidade a súa colección privada de arte sacra, que hoxe pode visitarse no Museo de Arte Sacra.
No século XVIII, durante a Ilustración, a cidade viviu unha época dourada. E iso que despois da morte sen descendencia da última Condesa de Lemos –da liñaxe dos Castro–, o título, ademais do poder, pasaron a mans de Castela, ao ducado de Alba. Esta circunstancia, do mesmo xeito que noutras comarcas de Galicia, provocou o progresivo abandono destes destacados feudos, quedando, pois, sen avanzar ao ritmo das demais zonas do país.
Durante a Guerra da Independencia, Monforte ocupaba unha situación estratéxica no territorio galego durante a guerra da Independencia española, o que fixo que fose atacada tres veces polos franceses, quen bombardeaba a poboación desde o próximo monte do Pino.
En 1808, o abade de San Vicente organizara a Xunta de Monforte para opoñerse ás tropas francesas. Todas as escaramuzas tiveron lugar en 1809: o 18 de xaneiro, o 20 de abril e desde o 4 ao 11 de xuño.
Durante este conflito, Monforte foi un centro de fabricación e distribución de armas, baixo o mando dunha delegación da Xunta Superior de Galicia. Tamén se recrutaba e equipaba a soldados. E niso atoparíase o motivo polo que os franceses arrasaron Monforte, provocando a súa destrución parcial en 1809, para acabar coas devanditas actividades.
Xa no século XIX, a cidade viviu unha nova etapa de auxe coa chegada do ferrocarril. No ano 1883, nun acto inaugurado polo rei Alfonso XII, púxose en marcha a liña férrea entre Madrid e A Coruña.
En 1885 recibiu, por decreto real, o título de cidade por parte do rei Alfonso XII, en agradecemento polos seus traballo e esforzos pola chegada do ferrocarril.
Iniciábase entón unha época de crecemento social, económico e cultural. Estivo situada en Monforte unha das Irmandades da Fala, organización con #moito relevancia na vida cultural galega da época.
Patrimonio monumental de Monforte
O conxunto monumental de San Vicente do Pino está formado pola Torre da Homenaxe, o Palacio Condal e o Mosteiro Benedictino. Vaiamos por partes:
O castelo de San Vicente.
É un dos vestixios máis importantes do seu glorioso pasado, testemuño da importancia militar e política de Monforte no pasado. Domina a cidade desde o alto.
Na actualidade existe moi pouca información arquitectónica sobre este castelo. Consérvanse restos das murallas que rodeaban a fortaleza e das tres portas de acceso á vila, coñecidas como a Alcazaba, a máis antiga, a Nova e do Cárcere Vello.
Do edificio orixinal consérvase o pórtico de acceso cos escudos dos Condes de Lemos: á esquerda o brasón dos Osorio, e á dereita o dos Castro: No seu interior un interesante sartego de granito pertencente ao Abad Don Diego García III, cunha inscrición en latín que indica o seu nome en latín, Dicacus Garsia, e a data da súa morte, o 20 de novembro de 1372.
A Torre da Homenaxe.
Construída entre os séculos XIII e XV, era o edificio máis importante dentro do castelo, nela celebrábanse as Cerimonias de Homenaxe, rito que unía ao señor co seu vasaio.
A torre, sita no alto do monte San Vicente, onde estaba a antiga fortaleza militar, ten 30 metros de altura, 13 metros de lado e muros de 3 metros de grosor. Unha estrutura que vista desde o seu pé impresiona e que desde as súas almeas ofrece un excelente miradoiro de todo o val de Lemos.
A porta de acceso á torre levántase 8 metros do nivel do chan para facilitar a defensa. Ademais, debaixo da primeira planta construíuse un alxibe para almacenar a auga das choivas, do mesmo xeito que na Fortaleza de Sobroso.
Consta de catro plantas e a porta de entrada presenta o escudo de armas dos Lemos-Osorio. No terceiro piso atópase a chamada Xanela da Raíña, cunha fermosa ventá aximezado con arcos trebolados. No seu interior hai unha escaleira de madeira con xanelas de arcos xeminados.
A torre, hoxe en día está musealizada, podendo ver no seu interior mobles de época, como armarios, arcóns, mesas e cadeiras cos escudos dos fidalgos de antigas familias de Monforte.
O Pazo Condal.
É un casarón de tres plantas cun portalón. Residencia señorial dos Condes de Lemos, construído no século XVI e reconstruído no XVII tras sufrir un devastador incendio.
Actualmente, este edificio alberga parte das dependencias do Parador de Turismo. Nacional.
O Mosteiro Benedictino de San Vicente del Pino.
Situado xunto ao castelo, foi un importante dentro relixioso e económico durante a Idade Media. É un dos mosteiros máis antigos de Galicia, cuxos estilos arquitectónicos combinan elementos neoclásicos, góticos, renacentistas e barrocos. Aínda que as súas orixes se remontan ao século X, a edificación actual iníciase no século XVI. Impresionan a fachada e o claustro do edificio conventual de estilo neoclásico.
A súa fachada é neoclásica, no corpo central aparecen dúas columnas dóricas que sosteñen unha balconada unida ao frontón por unha serie de pilastras.
O claustro é neoclásico, de planta cadrada e de dúas alturas, con arcos de medio punto sobre columnas dóricas.
A igrexa monacal, de portada renacentista e interior gótico de transición é de planta de cruz latina, de estilo gótico, mentres que a fachada é renacentista. Conta cun coro con órgano de estilo barroco. Destacan as imaxes de Santa Ana coa Virxe e o Neno, e un baixo relevo de orixe románico.
Actualmente, gran parte do edificio monacal alberga o Parador de Turismo de Monforte de Lemos.
Colexio da nosa Señora de Antiga
Localizado na parte baixa da vila, é coñecido como o pequeno Escorial de Galicia polas semellanzas que hai entre ambos. Foi fundado polo Cardeal Rodrigo de Castro e a súa construción comezou en 1593.
A fachada principal, de sobrio estilo herreriano, é de gran sobriedade. A portada organízase ao redor dun tramo central dividido en dous corpos, onde figura o escudo do cardeal e está flanqueado por dúas bandas laterais. As ás que rodean a portada carecen de ornamentación.
O edificio está estruturado ao redor da igrexa, que ocupa a parte central. A súa planta é rectangular e en cada un dos seus lados hai capelas comunicadas entre si. Aos lados da igrexa hai dous claustros.
A súa fachada simétrica e as súas elegantes proporcións albergan un museo con obras de arte de valor incalculable, incluíndo pinturas do Greco (“Aparición da Virxe con Neno a Santo Lorenzo” e “Frei León meditando sobre a morte”).
A igrexa destaca polo seu retablo de Francisco de Moure e a estatua orante do Cardeal Rodrigo de Castro, impulsor do edificio. Outro dos elementos que impresiona na visita ao colexio é a escaleira monumental cos seus chanzos dunha soa peza, en pedra de granito. A escaleira consta de tres tramos sen aparente punto de apoio para o central, que se sostén grazas a un xogo de forzas que actúan mediante uns arcos apoiados en potentes muros.
Actualmente, é o Colexio dos Pais Escolapios. Merecen tamén unha mención os seus fermosos xardíns.
A súa arquitectura e a súa importancia cultural fan deste colexio unha visita obrigada.
O Convento de Santa Clara e o Museo de Arte Sacra
Está datado en 1622. Destaca do conxunto, o seu claustro e o templo, cunha única nave que se remata nunha ábsida.
Aínda alberga ás monxas clarisas e posúe un museo de Arte Sacra, cunha importante colección de pezas relixiosas, incluíndo esculturas, pinturas e ourivaría que datan, desde a Idade Media ata o Barroco.
O Museo de Arte Sacra ten unha espectacular colección de escultura, pintura e bens mobles litúrxicos, datadas desde a Idade Media ata o Barroco. Destacan o “Cristo xacente” e “a Inmaculada” de Gregorio Fernández, así como “a Dolorosa”, da escola de Pedro Mena. Tamén atesoura algunhas pezas relevantes de orixe italiana.
O Convento de Santo Jacinto (Iglesia de Régoa ou Santo Domingo)
O nome de Santo Jacinto provén da orde relixiosa á que estaba adscrito. Actualmente a igrexa está dedicada a Santo Domingo e é coñecida como Iglesia de Régoa. Foi fundado polos condes de Lemos, don Pedro Fernández de Castro e dona Catalina da Porca e Sandoval.
A igrexa de Baamorto.
Edificio de orixe románico que conserva algúns restos deste estilo, a pesar das reformas dos séculos XVII e XVIII. Portada principal con arco de medio punto e unha moldura barroca. Pórtico sobre columnas dóricas. Muros de sillería e de cachotería. No muro sur conserva interesantes pinturas.
O Pazo Muíños de Antero.
Levantouse entre finais do século XVIII e principios do XIX. A súa fundación débese a Manuel Antero Yánez. Era o lugar de recadación das rendas do tabaco e outros impostos para a corte.
Este pazo diferénciase doutros pazos galegos, porque posúe unha arquitectura afrancesada e unha decoración pictórica italianizante.
A Ponte vella.
Crese que esta ponte sobre o río Cabe é de orixe romana, aínda que a súa estrutura actual pertence á última década do século XVI, xa que foi reedificado polo mestre Pedro Rodíguez Remberde.
Componse de seis arcos semicirculares, dous deles cubertos por reformas posteriores. Nos seus amplos arcos centrais poden lerse diversas marcas do canteiro. Ademais de cruzalo camiñando, os paseos en barca ofrecen unha perspectiva diferente ao viaxeiro.
Xudería. Casco antigo.
Monforte de Lemos pertence á Rede de Xuderías xunto a outras 25 cidades españolas e portuguesas que tiveron un pasado ligado á cultura sefardí.
Aínda que os xudeus de Monforte nunca estiveron confinados e vivían mesturados coa poboación, probablemente o feito de que moitos fosen artesáns e homes de letras, sexa o motivo de que as referencias máis claras que temos de xudeus vivindo en Monforte, fálennos de persoas que habitaban nas rúas Zapaterías, Falagueira e Peixarías ou na actual Praza de España.
Na rúa Peixarías atópase outra das torres da muralla, desde a que se obtén unha magnífica vista da cidade.
Outros lugares de interese son a Ponte dos Picos, do século XVI, a Ponte dos Condes, de 1598 e o Cruceiro do Campo de Santo Antonio.
Que ver si visitas Monforte de Lemos
Estas terras brindan ao visitante numerosas alternativas. Por exemplo:
- Paseo pola Ribeira Sacra. Monforte é a porta de entrada á Ribeira Sacra, unha das zonas máis impresionantes de Galicia polos seus viñedos en terrazas e canóns fluviais.
Excursións en barco polo río, permiten apreciar a paisaxe desde unha perspectiva única.
No Centro do Viño, os visitantes poden coñecer a historia e particularidades desta denominación de orixe, especialmente do viño Amandi, que, segundo a tradición, era enviado ao emperador romano desde Gallaecia.
- Outra experiencia única é a visita ao taller de olería da Reitoral de Gundivós, onde aínda se coce a cerámica negra ao aire libre. O taller conta cunha exposición de pezas antigas e realiza demostracións en vivo.
- O Museo do Ferrocarril de Galicia é unha das xoias da historia industrial de Galicia. Situado nas antigas instalacións do depósito de tracción vapor de Monforte de Lemos, o museo ofrece un fascinante percorrido pola historia do ferrocarril na rexión.
Algunhas curiosidades sobre Monforte de Lemos
Un dos episodios máis curiosos na historia de Monforte é a lenda da “Raíña Lupa”, unha figura mítica relacionada cos primeiros tempos do cristianismo en Galicia. Segundo a lenda, esta raíña pagá gobernaba a rexión e opúxose á chegada dos restos do Apóstolo Santiago, protagonizando un enfrontamento cos discípulos do santo.
Para saber máis sobre este tema podedes consultar o noso post: A raíña Lupa e o traslado dos restos do Apóstolo Santiago.
En 1609 D. Luís de Góngora e Argote visita Monforte como invitado do VII Conde de Lemos, D. Pedro Fernández de Castro. Durante esta visita compón un soneto que dedica: “Ao Conde de Lemos, desde Monforte, onde o Cardeal don Rodrigo de Castro, Arcebispo de Sevilla, fundou unha Universidade”.
Cheguei a este Monte-forte, coroado
de torres conveciñas aos ceos,
berce sempre real dos teus avós,
do reino escudo e cadeira do teu estado.
O templo vin a Minerva dedicado,
de cuxos xeométricos modelos,
se todo o moderno ten celos,
tivese envexa todo o pasado.
Sacra erección de príncipe glorioso,
que xa de mellor púrpura vestido,
raios cingue de luz, estrelas pisa.
Oh, canto deste monte impetuoso
descubro! Un mundo vexo: pouco foi,
que seis orbes vense na túa divisa.
(Traducido do castelán)
En xaneiro de 1809, durante a guerra da Independencia, o xeneral inglés John Moore decidiu retirar ás tropas inglesas de España polo camiño de Carlos III (o Camiño Real de Villafranca), indo primeiro a Lugo para usar as súas murallas como defensa, e logo embarcando para Inglaterra na Coruña. As tropas francesas, baixo o mando dos mariscais Ney e Soult, perseguíronas, levando así a guerra a Galicia. Napier sinala que, cando perseguía ao marqués da Romana (Pedro Caro e Sureda), Soult seguiu un camiño que ía desde Lugo ata a Val deas Orres, pasando por Monforte. Este camiño seguía estreitamente o camiño real de Villa Franca que seguira Moore.
Para saber algo máis sobre sir John Moore e a súa estancia en Galicia, podedes ler o noso post: Sir John Moore e a batalla de Elviña.
Por último, apuntar a lenda da coroa de lume de Monforte. Trataríase dunha pasaxe que conectaría a igrexa de San Vicente do Pino co Palacio Condal de Monforte de Lemos, ambos os situados sobre o promontorio que domina a localidade lucense, e que sería protagonista dun triángulo amoroso, o que protagonizarían o abade do mosteiro, o conde de Lemos e a filla, ou a muller, dependendo da versión, do propio conde.
Segundo nárrase en “Lenda de horrore! A mitra de ferro ardente” (1894) do escritor galego Galo Salinas Rodríguez, este pasadizo subterráneo serviu para que o abade do Mosteiro de San Vicente mantivese unha relación prohibida coa filla do conde de Lemos mentres este estaba ausente. Por suposto, o abade debía tan só coidar á filla do conde, pero a beleza da moza fai tolear de amor ao abade que rompe cos seus votos e coa confianza do conde seducindo á súa filla.
Nas versións máis sanguentas da historia, o abade, preso da tolemia e temendo as consecuencias do seu acto, chega a asasinar á filla do conde usando unha apócema que prepara un xudeu de Monforte, pero unha doncela presénciao todo, relatando a truculenta historia ao señor de Lemos unha vez que regresa a palacio.
É entón cando se produce a escena máis famosa de lenda e que dá nome á mesma. O conde cita ao abade para unha opípara cea. O relixioso desconfía, pero a cea avanza sen incidentes… ata a chegada das sobremesas. Un servente porta xunto aos mesmos unha coroa de ferro a lume vivo que o conde coloca ao abade provocando a súa terrible morte. E así, coa marca da coroa sobre a cabeza, o abade é enterrado.
E rematamos esta publicación, confiando en que, a pesar da súa longa extensión, resultase do voso interese, e nese caso gustaríanos que nolo fixésedes saber pulsando no botón “Gústame”. Ademais, animámosche a achegar algún comentario, e se tes interese, subscribirche de xeito gratuito á Newsletter do Blog para manterche sempre informado sobre as novas publicacións do Blog.
Por último, se vos gustou o suficiente como para compartilo nas vosas redes sociais, estariamos realmente encantados de que así o fixésedes.
Referencias
https://www.arteguias.com/lugo/monfortedelemos.htm
https://www.ecured.cu/Castillo_de_Monforte_de_Lemos
https://www.galiciamaxica.eu/galicia/lugo/castillodemonforte-2/
https://historiadegalicia.gal/2018/03/monforte-a-vila-a-que-non-lle-reconecen-o-seu-pasado-medieval/
https://www.monfortedelemos.es/turismo/?q=es/monumentos
https://www.venancioguntinas.com/monforte-de-lemos
Iván Fernández Amil escribe cada semana Historias de la Historia en Quincemil. Consigue sus libros en https://www.ivanfernandezamil.com/libros
