Entre os numerosos personaxes de transcendencia histórica que atopamos na nosa terra, hai un bo número de mulleres, e sobre unha delas, foi unha insigne muller, fundamental na historia da Coruña, que é lembrada como exemplo de coraxe e valor ante a adversidade, e cuxa vida está dacabalo entre o mito e a realidade. Referímonos a María Pita, unha heroína de lenda.
Unha muller cuxo destino era o de perderse nas brumas da memoria, pero que con todo pasou á historia polo seu valor e lanzo na resistencia e defensa da cidade da Coruña, con motivo do ataque da armada inglesa, a cargo de Francis Drake no ano 1589.
María Pita non era unha nobre, nin unha militar, nin unha figura política; era unha muller do pobo que, empuxada polas circunstancias, converteuse en líder, en guerreira, en emblema.
Contexto histórico
A tensión xeopolítica en Europa alcanzara un punto de ebulición insostible entre as dúas grandes potencias do momento. Naqueles últimos anos do século XVI, España e Inglaterra, dúas potencias internacionais, pugnaban polo dominio dos mares e a hexemonía no medio mundo e no taboleiro, miles de peóns ían sufrir as consecuencias.
O rei Felipe II, empeñado en frear a piratería e a expansión protestante, lanzara en 1588 contra Inglaterra a maior empresa naval do seu tempo. Con todo, os elementos e a pericia inimiga converteron o seu soño nun pesadelo loxístico.
Felipe II
Tras o desastre da “Grande e Felicísima Armada” (ironicamente chamada a “Invencible” polos ingleses), no ano 1589 o rei Felipe II andaba a procúraa de recompoñer a súa armada, despois da forte derrota sufrida na Canle da Mancha contra os ingleses.
Pola súa banda a raíña Isabel I de Inglaterra, quixo aproveitar o momento, e asumindo un gran risco económico, pois consideraba que a coroa española atopábase sumamente débil, preparou un golpe que tería como lugar o porto da Coruña Ien principio ía ser Santander, onde se concentraba un importante número de efectivos). Así naceu unha expedición coñecida como a “Contraarmada”. Puxo á fronte das operacións a John Norreys e a Francisc Drake. Os obxectivos: destruír os restos da frota española, conquistar Lisboa para poñer aos portugueses contra os españois, e por último, interceptar o ouro da Frota de Indias durante o seu transporte en dirección ao porto de Cádiz.
Francis Drake
A frota partiu de Plymouth o 12 de abril, e constaba de entre 125 e 200 naves, e unha tripulación duns 23.000 homes.
O plan era tomar A Coruña, saquear Santiago de Compostela e enviar unha mensaxe clara contra o poder do catolicismo. Poucos saben que un dos principais obxectivos desta expedición era levarse os restos do Apóstolo Santiago a Inglaterra como trofeo para Isabel I. Cando o arcebispo de Santiago, Juan de Sanclemente, decatouse da ameaza, actuou con rapidez e ordenou esconder as reliquias nun lugar secreto dentro da Catedral. Só unhas poucas persoas sabían onde estaban, e cos anos, ese lugar caeu no esquecemento. As reliquias non se redescubriron ata o século XIX. Aquela decisión foi crucial.
Biografía de María Pita
O seu nome real era Mayor Fernández da Cámara e Pita. Lémbraselle con María Pita por un mal entendido, pois a denominaron como María tras a morte da súa irmá que ostentaba este nome.
A confusión de chamala María Pita xurdiu cando un frade administrou a extremaunción á súa irmá menor, que se chamaba María Pita, e que faleceu na Coruña en 1638. O pai Santamaría, que así se chamaba o frade, tomouna por Mayor Fernández, e describiuna como unha xigantona. Se a súa irmá parecíaselle fisicamente, é probable que tamén fose unha moza grande e, posiblemente, atractiva», determina.
Descoñécese a data exacta do seu nacemento, pero seguramente sería entre os anos 1556 e 1562, segundo uns autores, e entre 1562 e 1568, segundo outros. Viño ao mundo na localidade de Santiago de Sigrás, preto de a cidade da Coruña.
Os seus pais chamábanse Simón Arnao e María Pita, a vella, que rexentaban unha pequena tenda na cidade da Coruña.
Non hai certeza sobre as súas orixes, pois segundo algúns autores formaría parte dunha familia fidalga, aínda que a maioría postula que veu ao mundo no seo dunha familia humilde.
Dos seus primeiros anos de vida, non hai apenas información. En todo caso parece que xa desde moi novo axudou á súa nai e á súa media irmá na tenda familiar.
María Pita casou en catro ocasiones.
No ano 1581 contraeu o seu primeiro matrimonio, neste caso con Juan Alonso de Rois co que tería unha filla, María Alonso de Rois. Juan Alonso tiña unha posición algo acomodada, pois era carniceiro de profesión en Santo Cristóbal dás Viñas, e era propietario dun par de vivendas e algúns viñedos.
No ano 1585, a nosa protagonista quedou viúva, e transcorridos uns tres anos, volveu contraer novas nupcias, neste caso con Gregorio Rocamonde, curiosamente tamén carniceiro de profesión. Durante un tempo dedicouse a traballar co seu esposo no mercado coruñés. Xuntos viviron no número 24 da rúa Herrerías.
Xa en 1589 a nosa protagonista volveu casar, nesta ocasión con Sancho de Arratia, un capitán de infantería, co que tería outra filla. Sancho de Arratia procedía de Sanlúcar de Barrameda.
Pero o seu destino estaba marcado e apenas 6 anos despois, volveu a enviudar.
Xa en 1599, María Pita casa co seu cuarto e último esposo, un funcionario da Real Audiencia, e socialmente hijodalgo, Gil Bermúdez de Figueroa, co que tivo dous fillos, Juan e Francisco Bermúdez de Figueroa.
Este sería o seu último matrimonio pois, entre outros motivos, Gil Bermúdez impuxo unha curiosa norma para contraer matrimonio: non podería volver casar se el morría. A pena, en caso, contrario, sería perder a súa herdanza.
O seu último marido faleceu en 1613, quedando por tanto, María Pita viúva para sempre.
Como dato anecdótico, de interese para os nosos lectores coruñeses, María Pita viviu viviu en tres domicilios diferentes: un situado na rúa de Herrerías 24, hoxe o 28 e no que está situada a súa Casa Museo. Tamén habitou na rúa de Santa María 26, (antes rúa da Carnicería) e en Cortaduría.
María Pita faleceu o 21 de xaneiro de 1643 en Cambre, superando os oitenta anos de idade, unha lonxevidade excepcional para a época.
Non se sabe onde repousan os seus restos, barállanse varias localizacións posibles como: a igrexa de Santa María en Cambre, igrexa de Santo Domingo na Coruña ((onde ela quería ser enterrada segundo figura na súa partida de defunción), e mesmo investigacións máis recentes sitúan os seus restos na igrexa situada en Oza.
Como era María Pita?
Era unha persoa de forte carácter, inmersa nas complexas dinámicas sociais e xudiciais da súa turbulenta época.
Segundo quedou rexistrado, María Pita era muller de armas tomar no campo de batalla, e nos xulgados. Así o demostra o que protagonizase varios preitos na súa vida. O primeiro lle granxeou dous anos de desterro e o pago dunha multa, e deuse despois de que tratase de expulsar da súa casa a un capitán (aínda que posteriormente lle deron a razón concedéndolle varias cédulas reais no seu favor).
O outro gran preito no que se vería envolvida esta heroína sería o relativo á propiedade do coto de San Pedro de Ledoño, iniciado polo seu marido Gil de Figueroa. O último perdeuno, e nel cargou contra un home que construíu un edificio nunha propiedade que, segundo a muller dicía, era seu.
O enredo en que se viu metida catro anos máis tarde foi unha querela criminal interposta contra ela por un capitán, Peralta, aloxado nunha casa da súa propiedade que a acusou de tentar asasinalo á fronte dun grupo de veciños durante un asalto para expulsalo da vivenda. De entrada, a grave acusación levou ao cárcere, onde pasou uns meses, a sentenza foille contraria e condenoulla ao desterro.
María Pita dirixiuse ao Rey Felipe II, pedíndolle amparo ante o que consideraba mentiras e infundios do moroso capitán Peralta, que non quería pagarlle os alugueiros e pretendía seguir vivindo na súa casa, un okupa, imos e de paso requirindo do monarca algunha recompensa polos servizos prestados contra os ingleses nos que ademais perdera un marido.
O Rei don Felipe leu os seus memoriales, caeu en graza e concedeulle a súa. Deulle unha licenza real que lle permitiu regresar á Coruña, onde foi moi xubilosamente recibida pola veciñanza e ademais autorizáballe emprender un negocio de exportación de mulas a Portugal. E como colofón aínda despois concedeulle unha pensión con cargo aos orzamentos militares coruñeses equivalente ao soldo dun alférez máis cinco escudos mensuais.
Os acontecementos de maio de 1589
A frota inglesa chegou á cidade da Coruña na noite do 3 ao 4 de maio. Ao decatarse diso, o capitán xeral de Galicia, Don Juan Pacheco, enviou dúas galeras a fin de coñecer as intencións daquelas naves. Esas dúas galeras eran a “Diana” e a “Princesa”, pero ningunha delas chegaría a contactar pois en conto achegáronse foron repelidas co lume de canóns desde os barcos ingleses.
A desvantaxe española era máis que obvia.
Seguidamente desembarcaron, ao final da ría, na Olaya de Santa María de Oza, uns 10.000 homes, que viron retardado os seus avances polos canóns dos buques españois (unha nave, dúas galeras e un galeón) que defendían a cidade. As tropas inglesas dirixíronse cara á cidade, dividida en dous partes principais: o casco antigo ou Cidade Vella que contaba con murallas e a chamada “peixaría”, o lugar de residencia dos pescadores e as xentes máis humildes. A zona da peixaría foi asaltada primeiro por contar con menos defensas e arrasada rapidamente, polo que os ingleses se confiaron sobre unha pronta vitoria sobre os coruñeses, que se resistían de forma desesperada.
Pero non foi suficiente para iso, #polo que os asaltantes se fixeron enseguida co barrio da Peixaría, entre muros da cidade, e provocando a morte de polo menos 70 coruñeses.
Algunhas escaramuzas durante dous días, transcorridos os cales o mando inglés esixiu a rendición, pero a resposta foi negativa.
Os coruñeses quedaron confinados no interior das murallas da Cidade Vella, e asignouse aos homes capaces na defensa mentres que as mulleres, anciáns e nenos eran os encargados de repartir comida e auga, ademais de retirar os cadáveres e asistir aos feridos, para que ningún home tivese que abandonar o seu posto. Ás das mulleres engadiuse tamén a de fornecer municións e pólvora aos soldados. Cando os ingleses lograron interceptar os envíos de comida entre a lonxa e a cidade, os coruñeses incendiaron as súas reservas de comida para que non fosen usadas polos invasores.
Os ingleses tentan voar o muro que estaba próximo ao convento de Santo Domingo, pero aínda que causan danos, non consegues destruílo. Enseguida, os coruñeses, sobre todo mulleres e nenos puxéronse ao choio para iniciar a súa reconstrución.
A tregua foi breve, o día 14, os ingleses fan saltar polo aire a muralla e a infantería británica cargou pola abertura. Produciuse un asedio brutal.
O fume da pólvora escurecía o ceo primaveral e o fedor a sangue e entullos asfixiaba aos defensores que aínda se mantiñan en pé. Un estrondo enxordecedor acababa de rebentar un tramo vital da muralla defensiva.
A través da brecha, entre o po e os berros de terror, emerxían os estandartes das tropas inglesas. A vitoria inglesa parecía inevitable e o masacre da poboación, unha condena inminente e sanguenta.
A poboación civil resistía como podía: con pedras, aceite fervendo ou o que tivesen a man, os que ían armados utilizaban salvas de arcabuz, o uso das picas e o lume das baterías de canóns. A loita era desesperada, porque todos sabían que, se a cidade caía, o saqueo e a destrución serían inevitables.
Así se produciu un baño de sangue e morte.
A fatiga cara a madeixa en ambos os bandos, ata que un alférez inglés alentou aos seus homes para seguilo, portando a bandeira do seu rexemento.
E é nese momento cando, segundo conta a historia, un numeroso grupo de cidadáns coruñeses, con María Pita á fronte, fixéronlles fronte e lograron detelos. Segundo parece María Pita, enrabieta porque acababa de ver morrer ao seu esposo (Gregorio Rocamonde), matou o alférez (supostamente cunha pica) e arrebatoulle a bandeira, alzándoa por encima da súa cabeza para chamar ao combate aos seus compañeiros, ao berro de:
Axudádeme a botalos de aquí!
Quen teña honra que me siga!
A mermada moral dos coruñeses volveu con toda a súa forza, e ao berro de María Pita produciuse unha avalancha de cidadáns, na súa maioría mulleres, en dirección á brecha da muralla, logrando repeler a ofensiva dos ingleses. Atacando con todo o que tiñan a man durante dúas longas horas fixeron retroceder aos asaltantes, que vían con estupor como a súa bandeira quedaba en mans dos galegos.
O desgaste das tropas británicas ao longo do asedio fora demasiado, #polo que abandonaron a idea de volver tentar o asalto directo. A isto sumouse a cada vez máis necesaria provisión de subministracións e municións, a medida que os españois tomaban posicións cortando os seus roteiros de aprovisionamento.
O 18 de maio, Francis Drake decide abandonar esta empresa, coa humillación que se supuxo perder unha batalla que cría gañada, e marchou en dirección á súa principal meta, Lisboa, antes de perder máis efectivos. Na capital portuguesa sufriría unha nova e estrepitosa derrota.
Hai que dicir que a batalla deixara uns 1000 mortos españois e uns1300 ingleses.
A pesar de a magnitude da derrota, os ingleses encargáronse todos estes séculos de ocultar a súa derrota ante os españois, de tal modo que os seus propios historiadores pasaron no bico dos pés por ela, sen que España fose capaz de vender o seu relato. A Contra Armada Invencible foi a maior vitoria naval de España sobre Inglaterra, ocorrido só un ano despois da derrota da frota enviada por Felipe II para invadir a illa.
Por último, indicar que, unha vez acabada a batalla, María Pita axudou a recoller os cadáveres e a coidar dos feridos.
Recoñecementos e legado de María Pita
Felipe II, ao coñecer o ocorrido, premiou á cidade co título de “moi nobre e moi leal” e concedeu a María unha pensión vitalicia, consistente no soldo dun alférez máis cinco escudos, ademais do permiso para exportar mulas á veciña Portugal.
Foi recoñecido o seu valor e o rei Felipe II concedeulle unha pensión, falecendo 54 anos despois da súa lendaria actuación aos 78 anos de idade.
O Museo do Exército ten dous fondos relacionados con esta heroína: un retrato (óleo) e a medalla ao heroísmo de María Pita, acuñada en 1801.
Durante os 200 anos posteriores á súa morte, ninguén escribiu a súa biografía, María Pita parecía ser esquecida polo seu país e mesmo pola súa cidade. O primeiro libro sobre a súa vida e valentía apareceu a finais do século XIX.
En todo caso, era inevitable que a historia de María Pita convertésese nun símbolo de coraxe e resistencia para os galegos e o resto de España. O seu heroísmo foi lembrado en libros, cancións, películas e mesmo cómics. É tamén un exemplo da importancia das mulleres na defensa da súa patria, de que elas tamén tiveron que tomar as armas en ocasións e dar a súa vida por defender ao pobo.
A cidade da Coruña lémbraa con agarimo e ata devoción e é quizais o seu mellor e máis querido referente, que esperta unha unanimidade completa, aínda que á galega.
A escultura que preside a Praia Maior que leva o seu nome e onde está situado o Concello da cidade, é obra de Xosé Castiñeiras, e nela represéntase á heroína coa lanza coa que matou o alférez inglés mentres colle coa outra man o corpo sen vida do seu marido, Gregorio de Racamonde. Esta escultura ten unhas dimensións de 9,31 metros de altura e unhas 30 toneladas de peso.
Máis aló do bronce, o esforzo por preservar o seu auténtico legado materialízase na Casa Museo de María Pita. Este Museo de María Pita, situado na histórica rúa Herrerías (antiga zona da Peixaría), e nel podemos atopar unha recreación da súa vivenda, cunha tenda na planta baixa e o seu dormitorio; unha sala sobre o Reino de Galicia nos séculos XVI e XVII; unha descrición da cidade da Coruña naquela época; unha análise do conflito hispano-inglés e o papel da cidade nese episodio. Ademais, o museo acolle exposicións temporais que complementan esta experiencia histórica.
O seu nome foi tamén dado ao navío que en 1803 realizou a Real Expedición Filantrópica da Vacina, a primeira campaña de vacinación masiva da historia, que levou a vacina das vexigas aos territorios de ultramar.
Ademais, anualmente, durante o mes de agosto, celébranse as Festas de María Pita.
Conclusións
A historia de María Pita mostra como, nos momentos máis escuros, o valor individual pode acender a faísca da esperanza. Ela non era raíña nin militar, senón unha muller do pobo, pero soubo transformar a súa dor nun xesto que inspirou a toda unha cidade.
Máis de catro séculos despois, o seu berro aínda emociona porque nos lembra algo sinxelo: a verdadeira grandeza a miúdo xorde da xente común. E poucas veces unha persoa tan inesperada humillou de maneira tan contundente a unha das frotas máis temidas da historia.
Un recoñecemento que non sempre se produce, tal e como sucedeu con Inés de Ben, unha viúva e comerciante, que perdeu o seu negocio nos primeiros días do ataque, e lonxe de renderse loito activamente en primeira liña contra os ingleses na “peixaría”. e Recibiu dous balazos de mosquete durante os combates, feridas das que se repuxo milagrosamente. Con todo, ela non recibiu nunca honras nin recoñecemento por parte da Corte, morrendo na máis absoluta indixencia.
E rematamos esta publicación, confiando en que, a pesar da súa longa extensión, resultase do voso interese, e nese caso gustaríanos que nolo fixésedes saber pulsando no botón “Gústame”. Ademais, animámosche a achegar algún comentario, e se tes interese, subscribirche de xeito gratuito á Newsletter do Blog para manterche sempre informado sobre as novas publicacións do Blog.
Por último, se vos gustou o suficiente como para compartilo nas vosas redes sociais, estariamos realmente encantados de que así o fixésedes.
Referencias
María Pita. Una aproximación a su vida y su tiempo. De Saavedra Vázquez, M.C.
https://batallasdehispania.com/2025/09/13/maria-pita-1565-1643/
https://historiageneral.com/2013/10/23/maria-pita-la-heroina-gallega/
https://historiasdelayer.com/maria-pita-4-mayo-1589-defensa-a-coruna/
https://www.mujeresenlahistoria.com/2018/09/maria-pita.html
