Urbano Lugrís, un pintor diferente

Penetrámonos de novo no mundo da arte en Galicia e para iso facémolo nesta ocasión por medio dun pintor, Urbano Lugrís.

A súa vida está chea dunha inusual actividade creativa, que lle permitiu expresar as súas inquietudes artísticas en medios tan diversos como a poesía, o teatro, a pintura e mesmo algunha incursión no ámbito da arquitectura.

Un pintor diferente, posuidor dun universo particular, cun rexistro pouco académico, máis ben heterodoxo.

Considerado como un gran pintor de talento surrealista, é coñecido tamén, no ámbito literario polo pseudónimo de Ulises Fingal.

 

Biografía de Urbano Lugrís

Urbano Lugrís González, naceu na Coruña (á que o noso protagonista chamaba Percalinópolis) o 28 de xaneiro de 1908. O seu pai era Manuel Lugrís Freire, político e escritor e un dos fundadores e mesmo presidente da Real Academia Galega. A súa nai era Purificación González Varela, profesora da Normal da Coruña e coñecida pianista, e irmá do tamén pintor Urbano González. Con esa carga cultural non podería dedicarse máis que á arte.

Obviamente no seo dunha familia do ámbito da cultura, a infancia de Urbano Lugrís desenvolveuse nun ambiente intelectual distinguido na Coruña. Na súa contorna familiar aprendeu a amar a música, a gozar da lectura, a dominar a arte do debuxo e a convivir con personaxes da cultura galega que tiveron unha importante influencia na súa educación.

De neno sentiu especialmente atraído polo mar azul da súa terra, no que decidiu mergullar, facendo para sempre das súas augas e profundidades o seu lugar habitual de soño.

Posuidor dunha enorme imaxinación e gran memoria (din que se sabía a Odisea en grego) empezou a crear xa os seus universos na infancia. E aínda que empezou tarde a pintar, non parou ata o día da súa morte.

Nesta época, Lugrís, é influído por Nacho Viéitez, un home cuxo propósito era fomentar o exercicio da pintura nas novas xeracións. Tamén contou co apoio dun intelectual da talla do escritor Francisco Tettamancy.

 

Academicamente seguiu estudos de Peritaxe Mercantil, pero nos anos 30 decide dar un cambio na súa vida e trasládase a Madrid, co obxectivo de deseñar figurines e decorados para o famoso grupo A Barraca, con Federico García Lorca.

En terras madrileñas coñece, e  establece, amizade, con Rafael Dieste, Rafael Alberti e outros moitos intelectuais. Entrou en contacto co grupo de intelectuais e artistas que formarían a “Xeración do 27”, unha intelectualidade renovadora que centraba a Residencia de Estudantes, que lle proporcionará o crisol para o desenvolvemento da súa arte.

 

Foi en 1930 cando foi encarcerado polas súas actividades republicanas.

Traballou no teatro de marionetas de Bartolozzi e tamén participou nas Misións Pedagóxicas, a gran aventura de regeneracionismo cultural emprendida pola República.

Segundo algunhas fontes, durante a guerra civil loitou no exército sublevado, aínda que non hai ningunha referencia documental que o acredite.

Despois da guerra comeza a dedicarse exclusivamente á pintura e na década dos corenta realízanse as súas primeiras exposicións.

Casou con Paula Vadillo, coa que tivo dous fillos, Urbano Lugrís Vadillo (tamén pintor) e Paula.

 

 

En 1949, fixo unha exposición na sala “Macarrón” (Madrid) e dous anos máis tarde comezou unha época de gran actividade e decisiva na súa creación. Pintou o “Tríptico das lamentacións”, que pode ser considerada como unha das súas obras mestras.

 

En 1951 Lugrís finaliza unha das súas obras máis populares, o mural na bóveda do Restaurante Fornos na Coruña, obra sobre a que nos explayaremos en parágrafos posteriores.

 

En 1952 Lugrís pintou a “Vista dá Coruña en 1669”, un mural para o vestíbulo do Banco Hispano Suízo. Hoxe en día consérvase, parcialmente, no banco comercial da sede do xa desaparecido Banco, no número 74 da rúa Real da Coruña. Esta obra é a única que sobreviviu das sete que fixera para este local.

 

De volta á Coruña, no ano 1954, e unto a Mariano Tudela e José María Labra funda a revista “Atlántida”, na que escribe artigos, poemas e realiza numerosas ilustracións, que mostran xa os seus universos, ligados aos misterios do mar, os buques pantasmas e fantásticos, cidades mergulladas, as buguinas, as rosas dos ventos, símbolos esotéricos, dispositivos e camarotes estraños, todo cheo de fantasía e fantasía. A Atlántida publicouse entre os anos 1954 e 1956 e contou con colaboradores como Álvaro Cunqueiro, Otero Pedrayo, Vicente Risco, Eugenio D’Ors, Gómez da Serna, Alfonso Xastre, Filgueira Valverde e Pura Vázquez.

 

En 1955 pinta “Unha vista nocturna do porto”, unha obra singular na traxectoria e produción de Lugrís, pois non é habitual que utilice tan pouca cor nin o recurso de vistas nocturnas.

Realiza entón as súas primeiras exposicións individuais nas que desenvolve un vocabulario naturalista expresando un contido aínda ligado ao simbolismo e ao decadentismo decimonónico, pero xa co mar como tema preferente.

Serán os anos nos que Urbano Lugrís emprenderá varios traballos que deixaron unha forte pegada na cidade.

O seu carácter bohemio reflectíase tamén na maneira de traballar: moitos encargos eran pagados en especie, con comida ou bebida, reforzando a súa imaxe de artista próximo á vida cotiá.

 

En 1960 Urbano Lugrís encárgase da decoración do Hotel Embaixador, na Coruña, lamentablemente xa desaparecido e que se atopaba onde actualmente está o Teatro Colón e a sede da Deputación Provincial. O encargo orixinouse por iniciativa do Banco Pastor, e aínda que o destino das obras era o citado establecemento, finalmente instaláronse no Hotel Finisterre, non en balde o dono destes hoteis e Banco, era o mesmo, Pedro Barrié de la Maza. Lugrís pintou nove táboas dun tamañou similar (57 x 57 centímetros) con vistas da Coruña, unha xeral (na que se ve o porto) e outras parciais (a torre de Heírcules, a plazuela das Bárbaras, a igrexa da Orde Terceira, a Porta do Parrote ou a fonte de Neptuno. Este hotel segue aberto  hoxe en día (pero xa co nome de Hesperia Finisterre), pero estas obras xa non se atopan neste establecemento desde hai varios decenios. Hoxe forman parte da colección da Fundación Barrié de la Maza.

 

Entre 1963 e 1964, realiza cadros e murais para a igrexa de Vilaboa, en Culleredo (A Coruña).

 

En 1965 trasládase a Vigo despois da morte da súa esposa. O recordo de Paula será sempre unha nostalxia beethoweniana.

 

E case para finalizar este rápido repaso á biografía de Lugrís, imos reproducir dúas anécdotas do pintor co ditador Franco:

Cóntase que, durante a presentación do Retablo do Descubrimento, pintado por Lugrís no Instituto de Cultura Hispánica de Madrid, Francisco Franco preguntoulle: De onde es?, ao que Lugrís repuxo: Paisano seu. –Gallego, xa o sei, pero de onde? -seguiu Franco. –Do Ferrol da súa Excelencia, Excelencia -repuxo Lugrís.

Uns anos despois Franco encargoulle a decoración dalgúns dos camarotes do iate Azor. Estando na porta da Asociación de Artistas, unha sala de exposicións sita en Rega de Auga, na Coruña, entrou unha señora e dixo: Pero se é Lugrís, o soado Lugrís Pintor de cámara! Ao que o pintor replicó De camarote, señora, de camarote!

 

Os últimos anos de Lugrís foron un declive. Debuxaba ou facía colaxes, pero apenas pintaba.

Proxecta traballos que non realiza. Incumpre encargos que forzou. Aumenta a soidade, a pesar de reunirse con artistas e escritores. O pintor deixou a vida pública. Ofrecéranlle facer exposicións, pero non quixo participar nelas. Era marabilloso na arte de perder o tempo.

O seu carácter cordial se agría. A súa entidade física redúcese. A súa saúde empeora. É internado no Hospital Municipal e morre a véspera de Noiteboa de 1973.

Despois do seu falecemento en 1977, leva a cabo, a mellor exposición que se lle dedicou ao artista, que se efectúa no Círculo de Belas Artes de Madrid e no Auditorio de Galicia, de Santiago de Compostela, editándose un catálogo da devandita exposición e a publicación en facsímile da revista Atlántida.

 

O ano 2007, Antonio Patiño, publica un libro sobre Urbano Lugrís, “Viaxe ao corazón do océano”, de edicións do Castro, no que roza a vida e lenda deste pintor surrealista, no cal abarca de forma conxunta a vida e lenda deste gran pintor, facendo unha análise pormenorizado da súa obra pictórica, debuxos, murais, etc, á vez que aborda a súa faceta literaria, por medio dos seus poemas e relatos, baixo a firma do seu pseudónimo.

 

En canto ás exposicións, levaron a cabo numerosas, en vida de Lugrís en Madrid, A Coruña, Vigo, Santiago, Pontevedra, Lugo e Bueu (Pontevedra), e tras o seu falecemento multiplicáronse por todo o territorio español e mesmo noutros países. Así, exposicións da súa obra pictórica desde 1949 ata o 2017, entre individuais e colectivas, delas na cidade da Coruña acóllense as de 1960, 1964, 1975, 1981, 1989 e 2017, como individuais e en 1975, 1993 e 2017, as colectivas.

 

Pero pola súa relevancia, hai que citar especialmente a maior exposición dedicada a Lugrís, que tivo lugar no ano 1997 en Madrid, concretamente no Círculo de Belas Artes. Unha mostra comisariada por Rosario Sarmiento e Antón de Patiño.

 

Obra artística de Urbano Lugrís

Foi un pintor de enorme produción, e nela o interese fundamental reside na riqueza das súas temáticas. Lugrís é ante todo un pintor que bebe da literatura, da gran novela francesa do XIX, dos contos populares e as lendas.

Entre as súas primeiras pinturas destaca o mural “Retablo do Descubrimento”, composto de 13 elementos, encargado para a sede do Instituto de Cultura Hispánica de Madrid.

 

É a partir dos anos corenta cando o seu estilo defínese e principia a súa intensa produción, que manterá ata os seus últimos días, deixando unha ampla obra.

A súa obra é un surrealismo ao estilo de como escribía Álvaro Cunqueiro, cun mundo estético inspirado en autores como Julio Verne, Homero ou Víctor Hugo.

Os seus cadros son de pequeno formato, sempre coa presenza do mar, entrecruzada co mítico e o onírico. É un pintor dun estilo inconfundible, con reminiscencias dos surrealistas, como Salvador Dalí e René Magritte, aínda que tamén se nota a influencia dos chamados metafísicos, como Giorgio de Chirico e Carlo Carrá.

 

Os anos cincuenta supoñen o apoxeo de Lugrís. Personaliza a linguaxe anterior introducindo referencias ás vangardas históricas, principalmente á pintura metafísica, ao cubismo e ao surrealismo.

 

Como debuxante excepcional que era, se regocijaba nos detalles, e traballaba como un miniaturista mesmo nas súas enormes pinturas murais, caracterizadas por un barroquismo abigarrado, pero cheo de poesía e intimidade que evoca a pintura barroca holandesa.

 

En moitas das súas obras, Lugrís tiña verdadeiro horror vacui. Enchía todo de cousas pertencentes a universos ligados aos misterios do mar. Buguinas, barcos en botellas, catalejos e estraños dispositivos mariños en habitacións sen presenza humana algunha, que conforman escenas que poden lembrar algo á pintura metafísica italiana, se cabe con máis fantasía e fantasía.

A arte de Lugrís era case inxenuo, como o dun neno que xoga a ser pirata. “Pinto en galego, razón pola que non podo ser realista”, chegou a dicir.

 

A súa produción será homoxénea ao longo da súa vida, unha linguaxe de cores planas, con representacións de gran carga metafísica onde os motivos axudan a esta manifestación coas súas referencias á vida inmóbil: estatuas nun pedestal, buguinas, galeóns ancorados e paisaxes idealizados.

É un creador de extrema singularidade, dono dun mundo paisaxístico cheo de maxia e estraña beleza que entronca co onirismo surrealista.

O propio pintor, nunha entrevista, confesa: “Fago apuntamentos, dou paseos polo litoral e despois transfórmoos á miña maneira. Pinto momentos espirituais, soños, lendas”.

O seu estilo único, que fusiona a tradición galega cunha visión profundamente persoal e máxica, converteuno nunha figura fundamental da arte galego do século XX.

 

Ademais de ser un pintor valente e rompedor, foi un gran ilustrador de libros e co seu traballo de dirección e creación na revista “Atlantis” demostrou unha nova faceta do seu carácter: a súa capacidade de traballo.

En 1952, realizou dúas ilustracións para o libro de poemas ”O vagabundo”, de Luz Pozo Garza. Ademais da súa importante colaboración na revista coruñesa “Atlántida”, con numerosas ilustracións e debuxos.

 

Se nos centramos nos seus murais, hai que dicir que destacan pola súa capacidade para transformar espazos cotiáns en elementos artísticos, tal e como se pode observar na súa obra en restaurantes bares e mesóns, obras nas que Lugrís conxuga elementos mariños, mitológicos e oníricos.

O conxunto de murais máis emblemático realizouna na rúa Olmos, nos números 25 e 27, onde decoraban o antigo restaurante Fornos. Doce pezas representan panorámicas da cidade: a Torre de Hércules, o Castillo de San Antón, barcos, veleiros e elementos da mariña, integrando historia e fantasía nun mesmo espazo.

Estas obras foron creadas especificamente para as paredes do local e constitúen un testemuño único da decoración interior en Galicia da época.

Outra serie de murais realizounos en Vigo para o Gran Hotel. Os cinco grandes murais de Urbano Lugrís foron “Vista de Vigo”, “A Romaría”, “San Telmo”, “Mapa de Galicia” e “Os misterios do mar”. Cando o Gran Hotel pechou en 1977 e o edificio foi reconvertido en vivendas, o destino destas obras mestras quedou en perigo.

Hoxe, “Misterios do mar” e “Mapa de Galicia” pódense contemplar na escaleira principal do Museo Quiñones de León.

Pero por desgraza perdéronse moitos murais que estaban presentes en bares, hoteis e residencias.

 

E en canto á súa obra literaria, inédita ou ou dispersa por prensa e catálogos, e recuperada en dous libros:

• 2008: “Balada dos mares do norte. Poemas, contos e ensaios”, 1942-1973. Alvarellos Editora.

 

• 2017: “O tesouro de Punta Herminia e outros textos mergullados”, 1929-1965, Alvarellos Editora.

 

Legado de Urbano Lugrís

Lugrís deixou un gran legado, en todas as súas facetas artísticas, como pintor, muralista, ilustrador e poeta. Unha obra na que Urbano Lugrís conecta literatura, historia e surrealismo co mundo cotián. Non en balde, na súa obra o mar non só é paisaxe; é metáfora, mito e memoria. Os seus murais, así como os seus lenzos máis íntimos, reflicten un universo propio que convida a mergullarse na imaxinación e a historia de Galicia, consolidando a súa figura como un dos artistas máis singulares do século XX en España.

 

Lugrís contou con gran experiencia no campo do muralismo e defendeu a necesidade de achegamento da arte ao público a través dese medio, en pleno auxe nos anos trinta tras os exemplos dos muralistas mexicanos, Rivera, Orozco e Siqueiros.

Os seus murais explotan algunhas das características máis destacadas da súa obra, como o mar, os soños, a mitoloxía.

 

En canto á súa obra pictórica podemos destacar dúas obras mestras: “A habitación do vello mariñeiro”, e “Anticuario do porto”, ambas as pintadas en 1946, obras nas que Lugrís utilizou unha técnica ao óleo “á antiga”, imitando o estilo dos primitivos flamencos, como Jan van Eyck.

 

Ambas as obras pertencen á chamada primeira etapa viguesa, cando empeza a manifestar a súa predilección polo mar como protagonista das súas obras. Curiosamente, nesa época o autor facía obras de pequeno formato, pero estas dúas son dun tamaño considerable (aproximadamente 1 x 1 metro)

 

Resumen

Urbano, Lugrís, gigantón, tímido, ás veces agresivo, cabaleiro á vella usanza xeneroso do seu tempo, é un artista da vangarda histórica galega, autor dunha obra extensa e multidisciplinar.

Pintor, poeta, demiurgo da imaxinación, a obra de Lugrís merece ser sempre posta en valor e principalmente ser mostrada naqueles lugares nos que aínda é un descoñecido.

A súa obra, xunto á de Maruja Mallo e Eugenio Granell, é a maior achega que deu a vangarda surrealista á plástica galega e aínda que, a maior parte de autores falan de Surrealismo para enclavar as súas creacións, outros se refiren á súa obra como pertencente ao Realismo Máxico.

E hoxe podemos ver as súas obras, non só en Galerías e Museos, pois Urbano Lugrís converteu bares, restaurantes e locais de Galicia en lenzos vivos, unindo o mundo mariñeiro, a mitoloxía e o onírico coa vida cotiá.

Os seus murais revelan a un artista bohemio, comprometido coa accesibilidade da arte e cunha profunda conexión coa súa terra.

 

E rematamos esta publicación, confiando en que, a pesar da súa longa extensión, resultase do voso interese, e nese caso gustaríanos que nolo fixésedes saber pulsando no botón “Gústame”. Ademais, animámosche a achegar algún comentario, e se tes interese, subscribirche de xeito gratuito á Newsletter do Blog para manterche sempre informado sobre as novas publicacións do Blog.

Por último, se vos gustou o suficiente como para compartilo nas vosas redes sociais, estariamos realmente encantados de que así o fixésedes.

 

Referencias

Arte. De Chamoso Lamas, M.

Viaje transoceánico a Urbano Lugrís. De Patiño, A.

https://galeriamontenegro.com/artistas/urbano-lugris/

https://historia-arte.com/artistas/urbano-lugris

https://historiadegalicia.gal/2017/08/coruna-reconciliase-urbano-lugris-artista-mar/

https://museobelasartescoruna.xunta.gal/es/coleccion/autores/lugris-urbano