Seguindo unha das nosas liñas temáticas, que ten por finalidade percorrer o patrimonio histórico, artístico e cultural que podemos atopar en terras galegas, hoxe centrámonos no Mosteiro de Armenteira, xoia cisterciense.
Este mosteiro atópase nunha zona de frondosa natureza, na parroquia de Armenteira, no municipio de Meis, na provincia de Pontevedra. Atópase por tanto entre as rías de Pontevedra e Arousa. E como todos os mosteiros do Císter, fundouse nun val que achegase riqueza natural, n
este caso na comarca do Salnés, fecundado polas augas do río Armenteira, e ao abrigo do Monte Castrove.
Actualmente atópase habitado por monxas cistercienses desde 1989. Consérvase en perfecto estado a igrexa. a muralla exterior e outras dependencias, aínda que non medievais, como o claustro.
Actualmente está habitado por unha comunidade de monxas trapense, que elabora cosméticos naturais e artesanais, como maneira de manter viva a tradición monástica e de procurar unha forma complementaria de obtención de recursos para a súa subsistencia.
Historia do Mosteiro de Armenteira
Comecemos coa ardua tarefa de tentar datar a fundación do mosteiro. As súas orixes son confusos.
Segundo diferentes autores, o máis probable, aínda que non exista documentación algunha en que apoiarse, é que no sitio existise un cenobio orixinado nos séculos IX-X, que posteriormente aceptaría a regra benedictina, existindo documentos desta observancia en 1151 cando no mes de marzo, Diego Ovéquiz xunto cos seus fillos e fillas fai doazón, “ao abade Ero e aos irmáns que viven alí servindo a Deus baixo a regra de San Benito, de nosa herdade que temos no val do Salnés na vila de Gondes, a beiras do río Sarén, baixo o monte Castrove e próxima á igrexa de San Andrés”. Por tanto, estariamos #ante un mosteiro que orixinalmente é benedictino e que se afiliase ao Císter en data posterior.
En todo caso, a tradición sinala a don Ero como fundador, pois forma parte da lenda transmitida por frei Basilio Duarte en 1624, que foi arquiveiro e prior do mosteiro.
Aínda por riba, nos traballos de rebo da cabeceira da igrexa, apareceu unha lauda que fai retroceder as orixes do cenobio a unha época bastante anterior á ata entón admitida. Habería que ver en Armenteira entón un dos numerosos pequenos mosteiros xurdidos nos séculos IX e X, aínda que sen noticias documentais que se poida constatar.
En canto á posible existencia dun mosteiro inicialmente dúplice, é dicir de home e mulleres, o máis probable é que existisen dous mosteiros uno de mulleres e outro de homes, moi pouco distantes entre si, perdéndose desde 1166, toda noticia sobre o feminino.
Falariamos pois, en principio dun cenobio románico, fundado en 1149 polo cabaleiro Ero, que parece ser que servía na corte do rei Alfonso VII, e tomou a decisión de construír este cenobio por petición expresa que lle fixo a Virxe nun soño.
Este cabaleiro estableceu as bases da abadía cisterciense. E o mosteiro foi absorbido pola citada Orde entre os anos 1149 e 1162. Aparece por primeira vez rexistrado nos documentos oficiais da Orde Cisterciense.
O mosteiro nútrese de numerosas doazóns, por parte dos diferentes monarcas reinantes, como Fernando II, Alfonso IX, co que se interromperán as doazóns ata Sancho IV que 1286 exime ao mosteiro do “yantar real” e de todo préstamo ou pedido que o monarca reclamase aos mosteiros e abades do reino. Quizais máis importantes que as reais, sexan as doazóns de particulares as que convertan a Armenteira nunha das grandes casas da Orde en Galicia.
Sancho IV
Durante os séculos bajomedievales foi obxecto de usurpacións e espolios a mans dos nobres e familias poderosas da zona, polo que a orde recorre a Roma para a súa devolución, conseguindo que en 1439 Eugenio IV expedise unha bula na que se mandaba devolver ao mosteiro de todo o que se lle usurpou, e no 1462 Pio II expide outra bula que exime ao mosteiro do pago de tributos ao arcebispo compostelán.
Pío II
Como sucedeu coa maioría dos elementos patrimoniais da época, o mosteiro atravesou diversas épocas e enfrontouse a numerosos desafíos que forxaron a súa traxectoria histórica. Así, gozou de períodos de gran esplendor e outros de decadencia, algo habitual no devir da historia monástica.
En 1523 pasa a formar parte da congregación de Castela, así. na portada de acceso ao mosteiro, podemos ver o escudo desta (CCC), de tipo completo con tres flores de lis. Esta integración non supuxo por si soa un cambio radical da comunidade de Armenteira, pero marcou o inicio da modernización.
Do primitivo claustro medieval, que debeu construírse ao mesmo tempo que a igrexa non queda nada, foi substituído polo actual cuxas obras comezaron en 1575 durante o abadiazgo de Martín de Salinas. O piso baixo terminouse en 1677 como testemuña a inscrición dunha das bóvedas da cuadrilla oriental.
Ao abade Vicente García, foi o último abade de Armenteira, ao ser suprimidas as ordes relixiosas pola desamortización. O 23 de abril de 1834, o mosteiro sofre un asalto coa morte dun frade e o roubo dunha parte importante dos bens, espolio que terminaría coa expropiación dos bens tras a desamortización.
A desamortización en 1837 supuxo un duro golpe para a vida monástica en Armenteira, alterando o seu funcionamento. A partir dese momento, salvo a igrexa prodúcese unha progresiva deterioración do conxunto.
No ano 1969, e baixo a iniciativa de Carlos Valle-Inclán (fillo do famoso dramaturgo) prodúcense os primeiros traballos de reconstrución, por medio dun grupo de persoas que crean a Asociación de Amigos de Armenteira.
Sería no ano 1989 cando se restaura a vida cisterciense neste mosteiro, coa chegada dunha comunidade de monxas procedentes de Alloz, en Navarra.
Descripción do Mosteiro de Armenteira
O mosteiro presenta a característica austeridade do estilo cisterciense, cunha arquitectura que combina luces e sombras, e que busca o rigor funcional. Combina elementos románicos e cistercienses, destacando a igrexa de tres naves e o claustro barroco. Reflicte ademais a influencia do estilo románico local.
Os seus espazos interiores, como a igrexa e o claustro, reflicten a sobriedade e a elegancia propias da orde cisterciense, evidenciando unha profunda conexión coa espiritualidade e a contemplación.
En canto ao claustro, que como diciamos en parágrafos anteriores, data da segunda metade do século XVI, atópase encostado á igrexa polo seu costado meridional, e nel atopamos que ten planta cadrada con seis arcos de medio punto que se abren ao espazo central en cada unha das ás, así mesmo os arcos das naves son de medio punto adornados con molduras e as bóvedas de crucería.
As bóvedas máis rechamantes son as da galería oeste por estar adornadas con claves colgantes, con motivos vexetais excepto dous delas que teñen a figura dun serafín con seis ás ao redor da cabeza.
O resto das galerías ten adornos máis habituais con adornos variados como un cáliz ou unha cruz. No á sur una das claves ten unha figura dun anxo coas mans xuntas sobre o peito e dúas ás simétricamente dispostas.
Respecto a a igrexa, atopamos que ten planta basilical de tres naves de catro tramos, a central case o dobre de alta e ancha que as laterais, cóbrese con bóveda de canón apuntado que se apoia en arcos fajones dobrados, de sección rectangular e apéanse en pilastras encostadas ao núcleo do piar de sección cruciforme, excepto o ultimo que o fai sobre un saínte do muro.
Os arcos e os seus soportes están delimitados por unha imposta perfilada en listel e nacela completamente lisas, e así mesmo delimítase a bóveda. No primeiro tramo ábrense unha xanela a cada lado con arco de medio punto con derrame cara ao interior e sen ningún adorno. Estas xanelas na actualidade están cegadas pola modificación da cuberta a dúas augas que cobre as tres naves, o que impide a entrada de luz neste tramo.
O cruceiro, máis ancho que a nave central divídense en tres tramos, un central e dous laterais, que dan paso á cabeceira, que como outras moitas igrexas cistercienses pertence á de tres capelas terminadas en ábsidas semicirculares, precedidas dun tramo recto e sendo máis pronunciada a central. Este modelo, como diciamos antes moi utilizado polos cistercienses, pode observarse tamén en Xunqueira de Espadanedo e San Clodio, na provincia de Ourense, e a igrexa do Mosteiro de Valdediós en Asturias. Cuberto con bóveda de canón apuntado, perpendicular á nave maior. En ambos os extremos ábrense senllas xanelas de similar construción ao resto de toda a igrexa.
No muro norte na parte inferior ábrese unha porta, a chamada dos mortos, xa que servía de acceso ao cemiterio, ten unha dobre arquivolta con arco apuntado, que carecen de moldura algunha. No muro sur ábrense dúas portas, a máis centrada comunica coa sancristía e é do século XVIII. A outra situada un pouco máis arriba e á súa dereita corresponde á que comunicaba co dormitorio dos monxes.
O tramo central está cuberto por unha cúpula nervada, estraña na súa composición e única en Galicia, sen relación co resto do abovedado do templo de clara orixe borgoñón. A cúpula arrinca de trompas cónicas que permiten o paso do cadrado da nave co octógono que forma a cúpula. Dos lados que saen dos arcos torales inferiores parten dous nervios resaltados de sección prismática paralelos entre se, sen molduración nin adorno ningún, estes crúzanse perpendicularmente entre se debuxando un cadrado. Outros nervios neste caso uno só por cada lado, parten en diagonal dos arcos menores, unindo a zona situada sobre a clave das trompas co lugar onde se cruzan perpendicularmente os nervios paralelos, inseríndose en punta entre eles. Catro xanelas ábrense nos catro lados. esta cúpula inclúese polas súas características nunha tradición que parte das levantadas na mesquita de córdoba, sendo máis característico da arquitectura mudéxar, como a das claustrillas do mosteiro das Folgas, o que axuda a datar a construción ao redor do ano 1200.
O interior da igrexa está construído con sillería de granito, ben traballada e esmeradamente asentada.
L
As naves laterais cóbrense con bóvedas de aresta con arcos fajones apuntados de perfil rectangular e mantense a mesma imposta que separa a bóveda do muro lateral. Teñen unha xanela aberta en cada tramo con dobre derrame, compostas por un arco de medio punto sen adorno algún e unha abertura longa que se vai facendo máis longa a medida que nos desprazamos cara á parte occidental da igrexa para compensar o diferente tamaño do muro, como consecuencia do desnivel do terreo onde se construíu o templo. As xanelas da nave sur, modificáronse, debido á construción do claustro encostado a este anaco do muro, polo que as dos dous tramos iniciais foron tapiadas, e a do terceiro desapareceu ao construírse o coro alto no século XVIII, a do último tramo foi alterada, acurtando a súa altura e ampliando o van para permitir acceso ao coro alto desde o claustro. Na base de ambas as naves existe unha porta que dá paso a unha escaleira de caracol que sobe ata un pasadizo situado a nivel do arranque da bóveda e que permite acceder ao rosetón da fachada.
A escaleira da zona sur modificouse no seu tramo superior ao construír o campanario en 1778.
A cabeceira estritamente románica composta por tres ábsidas graduadas de planta semicircular, destacándose o central, os tres precedidos por un tramo recto, cubertos por bóvedas de canón apuntado, que termina nunha de cascarón que cobre o tramo semicircular. A capela maior elevada con respecto ao plano da igrexa con tres gradues, está iniciada por un arco triunfal especialmente monumental, con arco apuntado dobrado. O tramo recto cuberto por bóveda de canón apuntado ten máis altura que a da zona semicircular, polo que a imposta deste último tramo sexa máis baixa, o que permite un pequeno rosetón de seis lóbulos. Nas pilastras que soportan o arco menor de acceso á ábsida central, atópanse dúas inscricións, o ao lado norte indica a data de comezo da igrexa 16 de xuño de 1167, mentres que na pilastra ao lado sur outra inscrición infórmanos da identidade do abade que comezou a obras, como xa indiquei don Ero.
O cimborrio de Santa María de Armenteira é bastante particular e pouco frecuente en Galicia como proximamente analizaremos. Érguese sobre o cruceiro ou intersección entre a nave central e o transepto e serve como lanterna de iluminación ao corazón da igrexa mediante as súas catro ventás. Trátase dun cimborrio cuberto con cúpula nervada de arcos cruzados mudéxares sobre trompas, relacionada coa arquitectura hispano-musulmá.
Este cimborrio prismático ao exterior abovédase interiormente pola súa correspondente cúpula.
Xa no exterior do mosteiro, a igrexa volve confirmar o forte carácter cisterciense, co predominio da distribución horizontal sobre a vertical, a ausencia de torres e os perpiaños perfectamente aliñados. A cabeceira cos tres ábsidas co seu muros lisos e harmoniosamente integrados. A fachada principal conserva a súa construción medieval, o que é pouco frecuente en Galicia, dividida en tres cales, correspondentes ás tres naves do interior do templo. No lado norte entre dous @contrafuerte, ábrese unha porta con arco de medio punto dobrado sen adornos nin molduras, cun tímpano semicircular adornado por unha cruz en relevo, sobre a porta unha xanela estreita e alongada das mesmas características que a porta. Na nave sur esta distribución repetíase, pero ao construír o actual mosteiro no século XVIII, tapouse este tramo, sendo accesible na actualidade desde o interior do mosteiro.
É a parte central da fachada occidental, a que rompe a austeridade e contención de toda a igrexa, coa portada principal, de forte abocinamiento, con seis arquivoltas de medio punto enmarcadas por unha chambrana. A máis interior é lisa, mentres catro seguintes ten un ajedrezado, bastante deteriorado pola erosión. A máis externa é a que ten un adorno máis complexo, cunha serie de arquitos en ferradura dispostos en sentido radial, que, segundo os estudosos, pode deberse á influencia da catedral de Santiago onde o mestre Mateo utilízaos, ou tamén pola influencia de tipo mudéxar que xa se mencionou ao falar da cúpula. As arquivoltas descansan en columnas acobadadas de fustes lisos, alternando perfís poligonales con cilíndricos.
Os capiteis son de tipo vexetal e os cimacios lisos prolónganse formando unha imposta por toda a fronte do tramo. Nunha estreita banda saínte que hai baixo os plintos, no lado dereito hai unha inscrición, que corresponde á data de inicio da portada e que habería que situala en marzo de 1212, e que ademais segundo algún autor ofrece un nome Petrus Froya. Na parte superior do tramo central ábrese un espléndido rosetón, composto por un núcleo central circular ao que se abren oito pequenos lóbulos e ao redor círculos concéntricos con decoracións diversas, lóbulos rosetas, trevos, todos eles tallados con minuciosidade no granito. A chambrana que cingue o rosetón ten un adorno de tacos similar á chambrana da portada.
Lendas e curiosidades en relación co mosteiro de Armenteira
Seguidamente recollemos algunhas curiosidades e informacións de interese:
Lenda sobre a construción do mosteiro de Armenteira
Segundo a lenda, plasmada nas Cantigas de Santa María de Alfonso X o Sabio, Ero supliría a incapacidade de ter fillos coa súa muller, polo que pediron a Deus, a través da Virxe María, que lles fose concedido un fillo. Unha noite el, e a súa esposa, tiveron un soño e a Virxe aseguroulles que era vontade de Dios que tivesen fillos espirituais. En base a iso, decidiron fundar o mosteiro, recorrendo Ero a San Bernardo de Claraval, quen lle enviou catro monxes cistercienses. Pouco tempo máis tarde, o propio ero asumiu o cargo de abade do mosteiro.
Un bo día, atafegado polas dúbidas sobre o máis aló, durante un paseo polo campo polo cal trataba de entender a eternidade, quedou prendido do canto dun paxaro. Ao acabar de escoitalo volveuse ao mosteiro. A súa sorpresa foi maiúscula cando se deu conta que ningún dos frades que coñecía estaba alí e todos foran substituídos por outros. A realidade non era esa, senón que pasaran máis de douscentos anos desde o canto do paxaro. Os monxes, atónitos, identificárono nos rexistros antigos e axeonlláronse #ante el, considerando o seu regreso un milagre. Pouco despois, Ero faleceu no mosteiro e foi venerado como un santo dormente.
Esta mesma historia repítese no mosteiro de Leyre (en Navarra), sendo o abade Virila o seu protagonista.
O Milagre da Romaría dá Virxe dás Cabezas, celebración centenaria vinculada ao mosteiro de Armenteira.
A igrexa do Mosteiro ten no seu interior a figura das Virxe das Cabezas, do século XVI. Esta representación é coñecida polo seu peito ao descuberto, o que a vincula á lenda de San Bernardo, quen supostamente probou o leite que aleitaba ao Niño Jesús.
No ano 2000, unha muller chamada María acudiu á romaría cunha forte hemicrania que a atormentaba desde facía anos. Colocou unha figura de cera con forma de cabeza sobre a súa e participou na procesión. Para o seu asombro, ao día seguinte espertou sen ningún rastro de dor de cabeza e desde entón non o volveu a padecer. O seu testemuño é un exemplo da fe e a esperanza que moven aos devotos para acudir á Virxe das Cabezas en busca de alivio e consolo.
O mosteiro como final de etapa dunha variante do Camiño de Santiago.
O Mosteiro de Armenteira é o final da primeira etapa dunha variante do Camiño de Santiago, a variante espiritual do Camiño portugués. A variante espiritual consta de tres etapas, comeza en Pontevedra e en Padrón volve unirse ao Camiño portugués.
A hospedería do mosteiro de Armenteira.
O mosteiro ofrece as súas instalacións como lugar para o descanso espiritual e relixioso, ofrecendo a posibilidade, ademais, de unirse as súas celebracións litúrxicas. A hospedería conta cun xardín interior reservado só para os hóspedes, onde se pode ler e meditar acompañado polo son do pequeno arroio que o atravesa e do canto dos paxaros. Tamén conta cunha sinxela biblioteca de espiritualidade e dúas salas de reunións, unha para un grupo dunhas 7 persoas e outro salón máis grande con capacidade para 40-50 persoas.
A vida actual dentro do mosteiro de Armenteira.
O mosteiro cisterciense de Meis conta con nove relixiosas que elaboran produtos a base de camelias, ademais de manter a hospedería.
Todas elas son mulleres cultas, algunhas con estudos universitarios, teñen entre 50 e 93 anos e réxense pola regra do “Ora et Labora”’. Afirman non ser unha orde de contemplación e que levan unha vida moi intense cuns deberes simples. A súa rutina diaria empeza ás 5 da mañá coa primeira oración de vésperas en silencio á que lle seguirán outras seis ao longo do día combinadas co traballo, maioritariamente centrado na elaboración de produtos cosméticos procedentes da súa propia plantación dunhas 60 camelias. Trátase dun proceso laborioso de extracción das delicadas flores das Rías Baixas coas que as irmás confeccionan xabóns, cremas para a pel e bálsamos, que venden na súa tenda do refractario para o seu propio financiamento e coa garantía da Axencia Española do Medicamento.
A este labor engádeselle un pequeno invernadoiro para o seu cultivo propio e a atención dos peregrinos e visitantes, que non é masiva, pero si constante, neste lugar polo que transcorre a Variante Espiritual do Camiño Portugués e o Roteiro dá Pedra e dá Auga.
As nove realizan a súa última oración de laudes aberta ao público ás 21.00 horas nunha pequena capela situada no lateral do claustro monacal, onde tamén proporcionan a bendición aos peregrinos. Durante este rezo dan as grazas, cantan cancións en galego e castelán. Despois retíranse aos seus aposentos ata a nova madrugada.
O roteiro de Pedra e dá Auga.
Se se busca gozar dunha experiencia completa e explotar as bondades da paisaxe da Armenteira non hai pan mellor que decantarse polo roteiro dá Pedra e dá Auga. Transita por un carreiro que percorre o río Armenteira. No traxecto pódense divisar diferentes muíños, propios da historia e tradición da zona. Como non podía ser doutra forma, como colofón final o traxecto termina coa chegada ao Mosteiro de Santa María dá Armenteira e o seu incrible vista.
Por último, sinalar que, actualmente, o Mosteiro de Santa María de Armenteira é un lugar aberto ao público, que recibe visitas de turistas e fieis ao longo de todo o ano. Unha visita a este mosteiro é unha experiencia única para aquelas persoas que buscan conectar coa historia e a espiritualidade nunha contorna natural privilexiada. Ademais, está declarado Monumento histórico-artístico.
Podedes ampliar información en: https://www.monasteriodearmenteira.es/
E rematamos esta publicación, confiando en que, a pesar da súa longa extensión, resultase do voso interese, e nese caso gustaríanos que nolo fixésedes saber pulsando no botón “Gústame”. Ademais, animámosche a achegar algún comentario, e se tes interese, subscribirche de xeito gratuito á Newsletter do Blog para manterche sempre informado sobre as novas publicacións do Blog.
Por último, se vos gustou o suficiente como para compartilo nas vosas redes sociais, estariamos realmente encantados de que así o fixésedes.
Referencias
Historia del monasterio de Armenteira. De Bouza Brey, F.
https://www.arteguias.com/monasterio/armenteira.htm
https://www.atlantico.net/o-salnes/vida-armenteira_1_20250504-3511560.html
https://www.elcisteriberico.com/Paginas/galicia/Armenteira
