Retomamos unha das nosas liñas temáticas preferidas, adentrándonos no mundo das lendas, a mitoloxía e os seres fantásticos galegos.
Hoxe falámosvos da denominada Procesión de Xás.
Esta procesión forma parte do conxunto de crenzas aparecidas no contexto do Samaín, momento no que se considera que o mundo os vivos e o dos mortos están próximos.
O que subxace é o temor e o respecto cara ao sobrenatural, así como a conexión sempre presente entre a vida e a morte na cultura galega.
A procesión de Xás é unha tradición galega que se caracteriza por ser unha comitva fúnebre, semellante á Santa Compaña (ver o noso post: https://recreacionhistoria.com/gl/a-lenda-da-santa-compana/), coa que ten algúns puntos en común, pero tamén unha substancial diferenza.
A diferenza principal na comitiva da procesión de Xás e a da Santa Compaña, é que na de Xás está formada polas pantasmas dos vivos, mentres que na Santa Compaña as pantasmas son dos mortos.
As persoas que conforman a procesión de Xás marchan formando dúas fileiras, mentres portan un cadaleito. Segundo a lenda, estes “futuros defuntos” van sempre ordenados de maneira cronolóxica pola data da morte; cuanto máis cerca do cadaleito viaxan os seus membros, máis cerca estará a súa morte. Os que van máis lonxe, van tardar entre tres ou catro anos en falecer.
A persoa que se atopa coa devandita procesión, só a ve, pero non chega a sentila.
Se o infortunado que se atopa coa procesión é amigo dalgunha das persoas que vai nela, o único que pode facer é levalo polo aire a outro lugar; se é inimigo, vai recibir unha malleira e vano a arrastrar polas silvas e ortigas, e espertarán totalmente magullados e doloridos.
Son poucas as persoas que chegan a ver unha procesión dás Xás; pois, para iso hai que cumprir cunha serie de condicións, que son as seguintes: que o padriño da persoa que a ve rezase mal o credo cando este foi bautizado, ou ben que o cura cambiase os santos óleos confundindo os que se empregan na extrema unción cos do bautismo. Se cometese este erro, o bebé debía ser bautizado, outra vez.
Esta procesión só se pode ver, non podes cheirar a cera nin escoitar os seus salmos… simplemente é unha aparición silenciosa que raramente se deixa ver. Aparece nos cruzamentos de camiños, sen luz eléctrica; alí onde adoita ser habitual que se deteñan cos defuntos, para que os curas poidan botar os responsos.
Na tradición oral galega recóllense testemuños de persoas que din ver tanto a procesión da Santa Compaña como a procesión de Xás.
Pero, segundo a tradición, curiosamente, e ao contrario do que ocorre coa Santa Compaña, non todos os seres humanos son capaces de ver a esta procesión de “vivos mortos”. Tan só os vedoiros, persoas coa facultade de ver os mortos e máis sensibles aos fenómenos sobrenaturais, son capaces de albiscar aos compoñentes da Procesión dás Xás. Un vedoiro é aquel que pode ver os mortos e recoñecer aos compoñentes da procesión dás Xás. Estas persoas contan con esta capacidade desde que teñen uso de razón, e é que se di que só aqueles que foron bautizados cos óleos da extrema unción en lugar dos do bautismo e/ou cuxo padriño rezase mal o Credo durante a celebración do mesmo convértense en auténticos vedoiros.
Tamén se di que poden vela quen posúa o terceiro ollo, o poder da mediumnidad e a clarividencia ou como hoxe en día chamamos “sensitivos”. Pero a diferenza doutras aparicións ou da Compaña durante o paso destes penitentes non se perciben cheiros nin a cera queimada, nin a flores de cemiterio, nin a incenso e tampouco se lles escoita rezar, nin arrastrar cadeas.
En Galicia atopamos relatos como:
As Xans en Valongo
Segundo a tradición oral, polas noites contra as doce ou unha da mañá, víase ao redor da igrexa de San Martiño de Valongo unha ringleira de xente con vestimenta de cor negra, que adoitaba ser unha túnica, que levaban unha candea acesa na man e daban voltas á construción relixiosa.
A maioría dos habitantes deste lugar pensaban que se trataba de mortos con pecados, ánimas en pena que lle debían algo a este mundo e debido a isto seguían nel.
Outra xente culta pensaba que esta procesión estaba composta por xente que facía promesas e non as cumpría polo que tiña que ir a modo de penitencia a facer este tipo de percorrido nocturno. Ambas as crenzas son claramente parte dunha tradición cristiá fortemente arraigada que acompaña o pobo galego até mediados do século XX.
Segundo unha lenda recollida por Dolores Gardón Gardón, en Valongo dicíase que un rapaz puxo en dúbida a crenza de que os compoñentes das Xans eran mortos ou mortas, xa que un día baixou á capela cando se fixo de noite. O neno agochouse entre o millo dunha plantación próxima á capela e agardou a que a procesión comezase. Cando viu os encarapuchados dirixiuse ata preto dun deles e, a toda velocidade, deu un chimpo e sacoulle a carapucha, nese mesmo intre recibiu unha labazada e foi de contado para a súa casa. Ao día seguinte dispúxose a contarlle o que el fixera á súa nai, que lle respondeu abraiada explicándolle que se trataba de ánimas doutro mundo, e como fora quen de facer tal cousa, ao que o rapaz respondeu: “Eu non sei se serían deste mundo ou do outro, pero deume unha labazada tan grande, que estiven toda a noite mirando as estrelas!”
As Xans en Muros
En Muros e arredores tamén existe o mito das Xans, onde reciben o nome de Ánimas. Á diferenza da Santa Compaña non amosan sinais físicos logo destes encontros nocturnos nin gardan lembranza da súa participación na procesión.
Falamos pois dunha procesión que non é máis que unha manifestación cultural, rica en simbolismo e significado.
Doutra banda, dicir que atopamos historias e lendas similares tamén en terras asturianas. Así, a chamada Procesión de Xas ou dás Xans, é un cortexo fúnebre semellante á Güestia ou Santa Compaña.
A gran maioría destas lendas e tradicións herdámolas da cultura dos pobos celtas e moitas son compartidas con Asturias, Castela (a estadea) ou Estremadura, pero tamén se rexistran noutros lugares como poden ser o norte de Portugal, Escocia e outras zonas de Europa.
E rematamos esta publicación, confiando en que, a pesar da súa longa extensión, resultase do voso interese, e nese caso gustaríanos que nolo fixésedes saber pulsando no botón “Gústame”. Ademais, animámosche a achegar algún comentario, e se tes interese, subscribirche de xeito gratuito á Newsletter do Blog para manterche sempre informado sobre as novas publicacións do Blog.
Por último, se vos gustou o suficiente como para compartilo nas vosas redes sociais, estariamos realmente encantados de que así o fixésedes.
Referencias
Mitoloxía de Galiza. De Vaqueiro, V.
https://leyendasytradiciones.blogspot.com/2010/02/procesion-das-xas-o-xans.html
https://raylossuenosprohibidos.blogspot.com/2020/10/la-procesion-das-xas-leyenda-de-galicia.html20
