Unha nova incursión no mundo mitológico galego. Hoxe achegámonos á figura das lavandeiras. De todos cuantos personaxes existen, as chamadas “lavandeiras da noite” quizais sexan un dos seres menos coñecidos dentro da tradición mitológica de Galicia.
Mitoloxía
Como é habitual lembrámosvos que a mitoloxía de Galicia é o conxunto dos mitos máis ou menos relacionados (ou mesmo sen conexións entre eles), relatos que forman parte da cultura galega.
Trátase dunha mitoloxía que é o resultado de mesturar crenzas galaicas, celtas, germánicas, romanas e cristiás.
A mitoloxía galega, profundamente arraigada na cultura do noroeste peninsular, reflicte unha cosmovisión ancestral marcada pola íntima relación entre as comunidades rurais e a súa contorna natural. Os seres mitológicos galegos non son meras criaturas fantásticas, senón entidades cargadas de significado social, espiritual e simbólico, que desempeñaron múltiples roles no imaxinario colectivo galego ao longo dos séculos. Estas figuras permanecen vivas na nosa cultura e acompáñannos cada día, xa sexa no rural ou no orbe, en definitiva, na vida cotiá.
Moitos destes seres xurdiron nun contexto onde a natureza, imprevisible e a miúdo hostil, marcaba a vida cotiá das persoas. A vida rural tradicional, condicionada polos ciclos agrícolas, as inclemencias do clima e os perigos do bosque ou o mar, creou a necesidade de explicar o inexplicable e de establecer unha orde moral e espiritual. Neste sentido, os mitos cumprían unha función pedagóxica, servindo para transmitir normas de conduta, advertencias e valores comunitarios.
Estes seres forman parte dun imaxinario profundamente ligado ao medo, non tanto como un terror irracional, senón como un mecanismo de regulación social. O medo servía para comprender, explicar e ritualizar a experiencia do descoñecido, a enfermidade, a perda e o perigo.
Galicia é territorio de mitos e lendas, de seres fantásticos e os lugares que estes habitan. Desde as emblemáticas meigas ata os escurridizos mouros ou a temida coca, no imaxinario popular galego aínda sobrevoan centos de relatos e criaturas que lograron sobrevivir ao paso do tempo.
Quen son as lavandeiras?
E é que as lavandeiras conforman un mito moi estendido por estas terras, pero tamén polas lindeiras de Zamora, Asturias, Cantabria e País Vasco. E mesmo hai referencias similares en Portugal, Bretaña, Escocia e Irlanda.
Así atopamos denominacións para elas como: lavandeiras en galego, lavandeiras en castelán, en eúscaro garbigileak, en asturiano llavanderes.
Non son as típicas almas en pena, como a Santa Compaña. Son outro tipo de tradición, unha moi antiga, da que se fala en susurros. As lavandeiras son espíritos mitológicos, con posible orixe celta. Adoitan ser anunciadoras de malos agoiros ou mesmo da morte.
Santa Compaña
Hai numerosas lendas ao redor delas, a maioría descríbeas como mulleres anciás, con rostro seco, de pel engurrada, cabelos brancos e ollos avermellados aterradores, de baixa estatura, e que adoitan vestir roupas negras, panos de arias cores e adornadas con diferentes colares e pulseiras.
Tomás Cipriano describiunas por primeira vez no ano 1853, como unhas vellas vestidas con túnicas amareladas, de rostros engurrados e enxoitos, cos cabelos brancos como a neve e de voz lúgubre, como o canto dun bufo. Os seus ollos despedían un brillo sombrío e aterrador. Dedícanse a lavar roupaxes en ríos e arroios, habitando nos ocos de grandes aciñeiras. Pódellas ver cando se desbordan os ríos, columpiándose sobre as ondas. Dan morte a todo aquel curioso que as espía, arrastrándoo á auga, pero non son totalmente malignas, pois cando sucede algún incendio en castelos abandonados en vellas aldeas, sufócano co golpe das súas pas cargadas de auga, para salvar a nenos e anciáns.
Pero o certo é que actualmente é case imposible atopar mitos puros sobre as lavandeiras, porque se mesturaron con outras criaturas encantadas.
Recompilando información sobre as lavandeiras, nas lendas, conclúese que adoitan vivir en lugares con abundante auga: ríos, fontes, lavadoiros, onde traballan incansablemente. Ademais, segundo parece óeselles moi a miúdo polo ruído que provocan as súas pas ao golpear a roupa e as súas desagradables voces.
Dise que se aparecen de noite, especialmente as de lúa chea, convidando a cuantos pasan a achegarse para axudarlles a escorrer as pezas de roupa, habitualmente sabas que están a lavar, e que aparecen con manchas de sangue que non se poden quitar.
Nalgunhas ocasións as lendas din que ás veces se atopan durmindo as ramas das aciñeiras ou nas grutas dos boques.
Se o camiñante que as atopa acepta axudalas, ten que evitar custe o que custe retorcer as pezas de roupa no mesmo sentido que o estaban facendo elas, pois se fose así, sería vítima de todo tipo de desgrazas, ata o punto de terminar falecendo. Pero no caso de que o camiñante decida non axudalas, o mellor é pasar de longo sen facerlles caso, pois en caso contrario o negarlles axuda, xa sexa por temor ou insolidariedade terminará causándolle o peor dos males.
A tradición di que son mulleres condenadas a vagar eternamente porque son espíritos de mulleres mortas no parto, das que abortaron, nais de nenos mortos sen bautizar ou almas de mulleres que atentaron contra a vida dalgún neno.
Algunha historia di, que se queres atoparche cunha lavandeira debes percorrer 7 ou 9 fontes de auga que non secan no verán, cando esteas na sétima ou a novena seguro que che atoparás cunha delas.
Obviamente, velas é un mal agoiro.
Como anécdota sinalar que na mitoloxía celta, recollida nas lendas de Cu Chulainn, o druída amigo do protagonista advírtelle antes da batalla de que hai unha lavandeira no río e que se el achégase alí morrerá. O heroe respóndelle que non teme que unha pantasma lave roupa ensanguentada. E, máis tarde, morre na batalla.
As lavandeiras na Ribeira Sacra
Como sucede coa maioría de mitos e lendas que ecoan desde Galicia ás antípodas, a historia das lavandeiras tamén atopa variacións en función da zona xeográfica na que se enmarque esta historia.
De feito, nunha das versións máis coñecidas cóntase que estes espíritos típicos da Ribeira Sacra vivían baixo as augas do río Sil, onde dedicaban o seu tempo para limpar e puír as pebidas de ouro do curso fluvial.
Unha das lendas, que pasaron de xeración en xeración, é a dos amantes tapiados en Quiroga.
Trátase dunha historia de amor imposible entre dous mozos. A filla dun nobre de Quiroga, afeita percorrer os montes dos arredores, vestida como unha plebeya para pasar desapercibida antes as xentes máis humildes, un día atopouse cun mozo e aposto cazador, vasallo do señor de Osorio, de Castro Caldelas, que era rival do nobre quirogués. A moza namorouse dela.
Ao parecer, as reunións destes namorados tiñan lugar a beiras do Sil e entre eran tan frecuentes que o rumor chegou a oídos do pai dela, don Pedro de Quiroga, o cal consideraba aos de Castro Caldelas adversarios e indignos para pretender á súa filla. Foi esta a razón pola que este nobre de Quiroga prohibiu á nova volver ver ao cazador, aínda que eles omitiron a advertencia e víronse ás agachadas nun pasadizo baixo o sil que comunicaba ambas as poboacións. O pai da fermosa rapariga, anoxado, mando tapiar as dúas entradas do pasadizo e quedaron atrapados para sempre baixo o Sil.
A lenda conta que foron os proxenitores das lavandeiras, eses seres máxicos que, segundo a crenza popular, lavan e púen o ouro que o río Sil deposita no seu leito.
Versións das lavandeiras fora de Galicia
Xoán Xosé Teijeiro Rey apunta a relación que parece existir entre as lavandeiras e a crenza co rapto de nenos que se recolle na tradición europea, como unha maneira de explicar as mortes por enfermidades descoñecidas que se pensaba eran producidas por seres míticos contra os que había que tomar proteccións.
A crenza nas lavandeiras debeu estar estendida por toda Europa, aínda que deixou unha pegada máis fonda na zona occidental, pois é onde atopamos máis abundancia destes seres, e con nomes máis comúns.
Teñen relación coas rusalki rusas ou as gwragedd Anwnn galesas. Coa bea sidhe ou banshee cando a lavandeira ten relación coa Compaña.
Rusalki
Gwragedd-Anwnn
Banshee
Nalgunhas illas escocesas fálase da caointeach ou caoinneag que é similar á bean nighe, pero como en Asturias e Galicia parte dun golpe coa roupa húmida os brazos de quen a molesta mentres fan as súas tarefas.
Caoinneag
Na Bretaña, as lavandeiras nocturnas, tunnerez noz, son totalmente iguais ás galegas ata no nome, e tamén se mesturan e confunden coas bruxas.
Nas zonas catalás de Pallars e Ribagorza habitan as encantades, que son unha sorte de lavandeiras que posúen unha coada máxica. Quen obteña esta roupa, dise que nunca será pobre (pero tampouco será rico).
En Cantabria, as Anjanas de Treceño, identifícanse coas lavandeiras, igual que en Galicia coas mouras e doas.
Anjana
As lamiak de Euskadi tamén ven lavando roupa nas noites de lúa.
Lamiak
Pero vaiamos por partes,
En Asturias e Cantabria e algunha zona de Galicia cóntase como en tempos da Reconquista, aínda con media España ocupada por tropas musulmás, era costume que os guerreiros moriscos atacasen as aldeas e levasen á xente nova cativa para que lles servisen como servos nos traballos máis pesados.
As nais das aldeas sabían o perigo que corrían os seus pequenos, así que, ao menor indicio de presenza dos “mouros” polo lugar, escapaban aos montes para esconder aos seus fillos nas covas ata que pasase o perigo.
Ás veces as cousas non saían do todo ben, e algunhas nais eran capturadas e separadas dos seus pequenos, o que deu orixe a outra lenda, a que fala dos “meninos” ou “meniños”, unha raza de pequenos duendecillos que habitan en covas coma se tratásese dunha sociedade adulta… Dise que os máis maiores coidan dos máis pequenos, pero que ningún chega a aparentar máis de 12 ou 13 anos… aínda que como todas as criaturas máxicas, poden ter miles de anos ou quen sabe, quizá como se sospeita de trasgos e fadas, ser inmortais.
Dise que esta nenos fada son os pequenos que, ao non regresar as súas nais, atoparon axuda das fadas e sobreviviron nos bosques de media España, no norte, a lenda sobreviviu unida á das lavandeiras, mentres que noutras partes, xa se perdeu a súa orixe.
En todo caso, as Llavanderes (as Lavandeiras) son seres da mitoloxía asturiana relacionada coa auga, xunto ás Xanas e o Nuberu.
En Cataluña aparece outra versión, onde se lles coñece como bugaderas.
Na literatura irlandesa medieval, as escenas representan criaturas femininas lavando sabas ou sudarios ensanguentados como signo das mortes que se aveciñan en futuras batallas. Debido á mestura de conceptos pagáns e cristiáns nestes textos, a interpretación é difícil. Pero para moitos especialistas, estas escenas nos peiraos son unha referencia ao Outro Mundo Celta e ás antigas deusas da guerra.
Na Civilisation Celtique, Françoise Lle Roux e Christian-Joseph Guyonvarc’h fan a conexión entre a lavandeira da noite e o mito da deusa celta Morrigan, que anuncia a morte do heroe Cúchulainn lavando a súa roupa ensanguentada nun río.
O carácter da lavandeira de noite (bean nighe) parece estar presente no folclore medieval e antigo das rexións de fala gaélica (Escocia e Irlanda), como un presaxio das mortes vindeiras. No folclore máis moderno destas rexións, as lendas da lavandeira parecen menos frecuentes e o papel de mensaxeiro da morte é xeralmente asumido polo “gritón”, agora coñecido como a banshee, que anunciaba aos mortos gritando melodías funerarias.
Mesmo atopamos unha versión americana, a lenda de Siguanaba, (tamén chamada Sihuanaba, Siguamonta, Siguampera, Cigua, Cegua, Cihuatlaco, Cihuanahual, Caballona, Chuca, Sucia, Bandoleira, Macihuatli, Matlacihua, Tisigua e Xtabay) é un espectro do folclor iberoamericano que, segundo a tradición popular, aparéceselles a homes trasnochadores, infieis e violentos na forma dunha atractiva muller nova espida ou semidesnuda, de gran beleza, e que adoita ser roxa, lava roupa polos ríos, lagoas ou fontes de auga, mentres canta cunha voz moi sedutora para así seducir aos homes para logo matalos.
Siguanaba
Resumen
A transmisión oral foi o medio fundamental para conservar estas crenzas. A través de contos xunto ao lume, cancións, refráns, coplas e relatos compartidos nas lareiras ou durante as tarefas colectivas do campo, as lendas permaneceron vivas durante séculos, adaptándose aos cambios sociais. Cada parroquia podía contar con versións propias dun mesmo mito, enriquecidas pola experiencia local. Os maiores exercían como gardiáns da memoria, e con frecuencia estas historias narrábanse cun ton solemne, case ritual, o que lles confería gran autoridade.
A mestura entre o cristián e o pagán viviu no folclore galego. O sincretismo permitiu que partes do paganismo celta unísense ao calendario relixioso e ás prácticas de fe. Así, a cultura popular creou un mundo simbólico onde o sacro e o común, o visible e o invisible, mestúranse. Aínda que a igrexa rural rexeitaba moitas destas crenzas, a miúdo aceptábaas ou cambiaba para incluílas na relixiosidade popular.
Non son meras fantasías folclóricas, senón expresións profundas dunha cultura que mantén un diálogo constante coa natureza, a morte e o sobrenatural. Actúan como gardiáns da memoria colectiva, educadores silenciosos e testemuñas dunha cosmovisión que, a pesar dos desafíos da modernidade, continúa latexando no corazón simbólico de Galicia.
As lavandeiras son así o froito de todo iso.
Por último, dicir que hai un romance e canción de Lavandeira, feita unha versión por grupos de música fol, como Fuxan Vos Ventos, Carlos Núñez ou Luar Na Lubnre. ranscribimos a letra da versión inspirada nas lavandeiras, cantada pola israelí Noah, con música do gaiteiro galego Carlos Núñez:
“Era unha noite de lúa
era unha noite clara,
eu pasaba polo río
de volta da muiñada.
Topei unha lavandeira
que lavaba ao par da auga.
Ela lavaba no río
e unha cantiga cantaba
Moza que vés do muíño,
moza que ves pola estrada,
axúdame a retorcer
miña sábana lavada.
¡Santa María te axude
e San Lourenzo te valla!
Desparece a lavandeira
como fumeira espallada
Onde as sábanas tendera
poza de sangue deixara.
Era unha noite de lúa
era unha noite clara”.
E rematamos esta publicación, confiando en que, a pesar da súa longa extensión, resultase do voso interese, e nese caso gustaríanos que nolo fixésedes saber pulsando no botón “Gústame”. Ademais, animámosche a achegar algún comentario, e se tes interese, subscribirche de xeito gratuito á Newsletter do Blog para manterche sempre informado sobre as novas publicacións do Blog.
Por último, se vos gustou o suficiente como para compartilo nas vosas redes sociais, estariamos realmente encantados de que así o fixésedes.
Referencias
Historias, contos e lendas. De Basanta Martínez, X.
Diccionario dos seres míticos galegos. De Cuba, X.R. y otros.
https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=50&id=1565
https://grimoriodebestias.blogspot.com/2019/03/lavanderas.html
