{"id":9326,"date":"2026-04-08T21:42:45","date_gmt":"2026-04-08T20:42:45","guid":{"rendered":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/?p=9326"},"modified":"2026-04-08T21:42:45","modified_gmt":"2026-04-08T20:42:45","slug":"o-apalpador-personaxe-macico-do-nadal-galego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/o-apalpador-personaxe-macico-do-nadal-galego\/","title":{"rendered":"O Apalpador. Personaxe m\u00e1xico do Nadal galego"},"content":{"rendered":"

Entre os numerosos personaxes que cobran vida entre os seres mitol\u00f3xicos galegos, ao chegar as festas do Nadal, recuperamos a figura do Apalpador, un personaxe m\u00e1xido do Nadal galego.<\/em><\/strong><\/p>\n

O Apalpador \u00e9 un xigante cuxo oficio \u00e9 o de carboeiro e parece ser que vive no m\u00e1is profundo das zonas de Ou Caurel e Ou Cebreiro, na provincia de Lugo.<\/p>\n

\u201cChaman tam\u00e9n a esta noite (Ano Novo), noite do apalpadoiro, porque se tocan o ventre a ver se comeron para todo o ano e os mozos visten roupa nova, para garantila todo o ano as\u00ed\u201d. <\/em>Desta forma describ\u00eda, fai m\u00e1is de medio s\u00e9culo, Taboada Chivite ao Apalpador.<\/p>\n

Hai que apuntar que a lenda do Apalpador \u00e9 orixinaria das comarcas de Sarria, Quiroga, Lemos, Terra de Trives e os Ancares, \u00e9 dicir, do sur da provincia de Lugo e norte de Ourense, nas terras das monta\u00f1as do Caurel e a Serra dos Ancares.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

Pero, quen \u00e9 o Apalpador?<\/em><\/strong><\/h2>\n

O Apalpador ou Pendigueiro \u00e9, como diciamos antes, unha figura lendaria galega, \u00e9 un home maior, un xigante bonach\u00f3n, cunha gran barriga, de aspecto e personalidade apracible, de pelo roxo no seu cabelo, amplo bigote e frondosa barba, vestido sempre coa s\u00faa caracter\u00edstica boina negra e vestido con roupas de campo vellas e remendadas nas que destaca a s\u00faa vella chaqueta colorida. Alim\u00e9ntase de bagas salvaxes, de mel e de xabar\u00edns que caza. Identif\u00edcaselle ademais de por o seu aspecto f\u00edsico, por levar sempre consigo un saco cheo de casta\u00f1as.<\/p>\n

O nome de apalpador procede do feito de que \u201capalpaba\u201d<\/em> (palpaba) as barrigas dos nenos para comprobar se estaban cheas, sinal de se estaban desnutridos ou non.<\/p>\n

Alg\u00fans din que baixa a noite do 24 de decembro, outros que a noite do 31, e hai quen di que os visita ambas as noites.<\/p>\n

Conta a lenda que en Noiteboa e Noitevella o Apalpador abandona as monta\u00f1as para baixar at\u00e9 as aldeas e entrar con sixilo nas habitaci\u00f3ns dos m\u00e1is pequenos. O seu obxectivo \u00e9 palpar as\u00a0 barrigas dos nenos e nenas da zona, ver se comeron suficientemente durante o ano. Se estaban cheas dic\u00eda \u201cAs\u00ed, as\u00ed esteas todo ou ano<\/em>\u201d. Pero, se non o estaban, non dic\u00eda nada, o Apalpador quedaba en silencio e deix\u00e1balles un pu\u00f1ado de casta\u00f1as e alg\u00fan dos seus xoguetes, feitos con madeira nos soutos galegos, e poida que algo de roupa ou lambetadas, aos p\u00e9s da cama mentres dormen. Ademais desex\u00e1balles un ano novo cheo de felicidade e comida.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

Antes de marcharse, o Apalpador pronunciaba estas palabras para desexar aos nenos un ano de abundancia no comer:<\/p>\n

Por seres obediente e estares ben alimentado,<\/em><\/p>\n

con estas casta\u00f1as e este agasallo<\/em><\/p>\n

desexote fartura e bon ano\u201d.<\/em><\/p>\n

O Apalpador atopar\u00eda o seu similar en Asturias con L\u2019Anguleru<\/em>, en \u00c9cija co Tientapanzas<\/em>, no Pa\u00eds Vasco e Navarra co Olentzero<\/em>, e en Catalu\u00f1a e Arag\u00f3n co Ti\u00f3 de Nadal<\/em>. Estes personaxes, con caracter\u00edsticas com\u00fans, dist\u00ednguense polo seu aspecto groso e porque levan agasallos aos nenos, acompa\u00f1ados de entra\u00f1ables canci\u00f3ns e produtos da terra, repartindo alegr\u00eda e ilusi\u00f3n.<\/p>\n

\"L'anguleru\"

L’anguleru<\/em><\/p><\/div>\n

As\u00ed, L\u2019Anguleru<\/em>, unha figura de tradici\u00f3n recente, nace da tradici\u00f3n da pesca de angula, viches un traxe de cor amarela, un gorro negro e botas de auga, e porta sempre con el un candil. Este personaxe enc\u00e1rgase de levar agasallos aos nenos por media Asturias co di\u00f1eiro que obt\u00e9n polas ganancias.<\/p>\n

\"Olentzero\"

Olentzero<\/em><\/p><\/div>\n

Pola s\u00faa banda, o personaxe navarro e tam\u00e9n existente no Pa\u00eds Vasco, o Olentzero<\/em>, carboeiro de profesi\u00f3n, gordo, trapalleiro, manchado de carb\u00f3n e de bo comer, dist\u00ednguese por baixar cada Nadal das monta\u00f1as aos pobos coincidindo coas celebraci\u00f3ns do solsticio de inverno.<\/p>\n

No Bierzo galego falante exist\u00eda tam\u00e9n o costume do Apalpador. En Terra de Trives (Ourense) recib\u00eda o nome de Pandigueiro<\/em>. Na zona lucense de Monforte de Lemos, a denominaci\u00f3n era de Apalpabarrigas<\/em>.<\/p>\n

 <\/p>\n

Estudo e significado do Apalpador<\/em><\/strong><\/h2>\n

O Apalpador constit\u00fae a forma presente dunha antiga divindade pag\u00e1, con funci\u00f3ns protectoras e benefactoras<\/p>\n

A figura do Apalpador as\u00f3ciase co respecto pola natureza e o coidado do medio ambiente, servindo como instrumento educativo destes valores entre os m\u00e1is pequenos.<\/p>\n

A figura do Apalpador tivo unha \u00e9poca onde, desgraciadamente, quedouse practicamente no esquecemento. Non se co\u00f1ece ben os motivos deste desinterese, pero todo apunta aos peores anos do s\u00e9culo XX, onde as persoas estaban m\u00e1is centradas en sobrevivir que noutra cousa.<\/p>\n

Parece ser que o traballo de recuperaci\u00f3n da figura do Apalpador, que unicamente se manti\u00f1a nalgunhas zonas do interior de Galicia, comezou no ano 2006 coa publicaci\u00f3n dun traballo de Jos\u00e9 Andr\u00e9 L\u00f3pez Gonz\u00e1lez na web do \u201cPortal Galego d\u00e1 Lingua\u201d.<\/em> Este investigador, escritor e tradutor recuperou na aldea de Romeor (Folgoso do Courel) e de boca dunha das s\u00faas veci\u00f1as m\u00e1is veteranas unha cantiga tradicional que describe m\u00e1is en detalle en que consist\u00edan as incursi\u00f3ns rituais deste personaxe: unha visita nocturna aos m\u00e1is pequenos da casa, a acci\u00f3n de palpar as barrigas para comprobar se comeran ben ese ano e a entrega de casta\u00f1as a modo de aguinaldo.<\/p>\n

A descrici\u00f3n de L\u00f3pez Gonz\u00e1lez do Apalpador como un xigante con boina, con chaqueta remendada e que fuma en pipa serviu tam\u00e9n de base \u00e1 iconograf\u00eda coa que retomou vida hoxe en d\u00eda o personaxe que, ademais, comezou a baixar desde a monta\u00f1a non s\u00f3 \u00e1s aldeas do Courel, sen\u00f3n tam\u00e9n a outros moitos puntos de toda Galicia. Co tempo se foron xeneralizando tam\u00e9n outras cuesti\u00f3ns referidas ao seu aspecto, como \u00e9 o feito de caracterizalo como unha persoa de pelo vermello e barba.<\/p>\n

Pouco despois, en Santiago de Compostela iniciouse un intenso labor de recuperaci\u00f3n e normalizaci\u00f3n deste personaxe levada a cabo pola asociaci\u00f3n \u201cA Gentalha do Pichel\u201d.<\/em> A d\u00eda de hoxe, hai numerosos libros publicados acerca da figura do Apalpador e est\u00e1 cada vez m\u00e1is presente na cultura galega actual.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Hai que dicir que a figura do Apalpador foi estudada por eruditos como Pio Baroja, e en Galicia, o etn\u00f3logo Xes\u00fas Taboada Chivite foi un dos primeiros investigadores que aludiu \u00e1 existencia do ritual propiciatorio de palpar a barriga dos nenos no que se deu en chamar “Noite de Apalpadoiro”<\/em> .\u00a0 Taboada Chivite l\u00e9mbranos os costumes relacionados co Apalpador na comarca de Ver\u00edn. Neste ritual enmarcar\u00edanse algunhas cantigas e canci\u00f3ns populares relacionadas con este personaxe e que eran cantadas para advertir aos pequenos da chegada inminente do Apalpador e da necesidade de que se fosen \u00e1 cama:<\/p>\n

Hoxe \u00e9 o dia de Nadal, dia do noso Se\u00f1or ide correndo \u00e1 camita que vir\u00e1 o Apalpador. Hoxe \u00e9 o dia de Nadal vaiche meni\u00f1o \u00e1 camita, que vir\u00e1 o Apalpador a palparche a barriguita.<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Doutra banda, algunhas das cantigas t\u00edpicas que os pais contaban aos seus fillos para acougar a s\u00faa inquietude e nerviosismo antes a chegada do Apalpador:<\/p>\n

\u201cVaite logo, meu meni\u00f1o (mi\u00f1a meni\u00f1a)<\/p>\n

marcha agora para a cami\u00f1a<\/p>\n

que vai vir O Apalpador<\/p>\n

a apalparche a barrigui\u00f1a\u201d<\/p>\n

\u201cXa chegou o d\u00eda grade<\/p>\n

d\u00eda do Noso Se\u00f1or<\/p>\n

xa chegou o d\u00eda grande<\/p>\n

e vir\u00e1 O Apalpador\u201d<\/p>\n

\u201cMa\u00f1\u00e1 \u00e9 d\u00eda de cachela,,<\/p>\n

que haber\u00e1 gran nevada<\/p>\n

e hai vir O Apalpador<\/p>\n

cunha mega de casta\u00f1as\u201d<\/p>\n

\u201cPor aquela cemba<\/p>\n

xa ven relumbrando<\/p>\n

o se\u00f1or Apalpador<\/p>\n

para darvos o aguinaldo\u201d<\/p>\n

Hai que ter en conta que a lenda do Apalpador ten as s\u00faas orixes nuns tempos de gran pobreza e fame negra, tempos nos que un pu\u00f1ado de casta\u00f1as era un agasallo moito m\u00e1is apreciado do que ser\u00eda nos nosos d\u00edas, e que, este home enorme e peludo chamado Apalpador, s\u00f3 quer\u00eda asegurarse de que os nenos non pasasen fame.<\/p>\n

Cabe resaltar que o feito de tratarse dun carboeiro, isto persoas que transforma materias vexetais e un elemento que d\u00e1 luz e calor, como \u00e9 o lume, ademais de fornecer alimentos, as casta\u00f1as, conf\u00edrenlle o perfil dunha figura que pregoa sorte, amparo e abundancia.<\/p>\n

No caso do Apalpador, hai unha d\u00e9cada a s\u00faa figura lembr\u00e1base pouco m\u00e1is que nas monta\u00f1as do leste de Lugo. A zona do Caurel e os Ancares, chea de vales illados e de brava beleza, conserva aut\u00e9nticos tesouros etnogr\u00e1ficos pouco co\u00f1ecidos mesmo polo resto de Galicia, como \u00e9 este caso.<\/p>\n

A s\u00faa descrici\u00f3n (un home grande, non moi aseado, bondadoso e que vive no monte) o emparenta con outras figuras do Nadal de lugares pr\u00f3ximos. Como, por exemplo, co Olentzero vasco, con quen comparte indumentaria e profesi\u00f3n, pois os dous viven illados e dedicados a facer carb\u00f3n vexetal. Simbolizan ambos o final do ano, a ruptura co tempo vello que vai acabar e o nacemento dunha nova \u00e9poca.<\/p>\n

Asociadas \u00e1 chegada do tam\u00e9n chamado Pandigueiro l\u00e9mbranse algunhas canci\u00f3ns coas que os maiores tentaban acougar os nervios dos pequenos na noite da s\u00faa chegada, e que agora se cantan en moitas escolas, con versos como \u201cve ent\u00f3n o meu neni\u00f1o,\u00a0 vaiche agora \u00e1 cami\u00f1a, que vai vir o Apalpador a palparche a barrigui\u00f1a\u201d. <\/em>Froito da recuperaci\u00f3n deste mito popular han xurdido, ademais, numerosos libros infant\u00eds, discos ou obras de teatro nos que se explica quen \u00e9 este xigante e que te\u00f1en especial \u00e9xito en tempo de Nadal, como \u00e9 l\u00f3xico.<\/p>\n

Hoxe en d\u00eda o Apalpador tr\u00e1elles a p\u00e9quelos algo m\u00e1is que casta\u00f1as, e \u00e9 a ocasi\u00f3n para que aparezan aos p\u00e9s da cama xoguetes, roupa ou lamobanadas. As\u00ed que xa sabes, se no inicio do novo ano est\u00e1s en Galicia e atopas nos teus cuarto\u00a0 agasallos ou casta\u00f1as, non penses mal dos teus veci\u00f1os: foi o Pandigueiro que veu a visita.<\/p>\n

Na actualidade, cada vez son m\u00e1is as cidades e localidades de Galicia que celebran e escenifican na r\u00faa a visita do Apalpador. Caracterizado como un vello barbudo e xigant\u00f3n, vestido con roupa de campo, vella e remendada, fumando en pipa, e cargado cun saco de casta\u00f1as ao ombreiro, o Apalpador \u00e9 recibido con m\u00fasica e canci\u00f3ns, no medio da algarab\u00eda de nenos e maiores.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Lectura recomendada:<\/em><\/strong><\/p>\n