{"id":8768,"date":"2026-04-08T21:59:11","date_gmt":"2026-04-08T20:59:11","guid":{"rendered":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/?p=8768"},"modified":"2026-04-08T21:59:11","modified_gmt":"2026-04-08T20:59:11","slug":"as-revoltas-irmandinas-na-galicia-do-seculo-xv","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/as-revoltas-irmandinas-na-galicia-do-seculo-xv\/","title":{"rendered":"As revoltas irmandi\u00f1as, na Galicia do s\u00e9culo XV"},"content":{"rendered":"

Co\u00f1\u00e9cese como as revoltas dos irmandi\u00f1os<\/em><\/strong>, a unha aut\u00e9ntica rebeli\u00f3n popular que tivo lugar en Galicia na segunda\u00a0 metade do s\u00e9culo XV, e que constit\u00fae, sen d\u00fabida, unha das principais revoltas acaecidas en territorio Europeo nese s\u00e9culo.<\/p>\n

 <\/p>\n

Moitos foron os que se referiron a ela como a rebeli\u00f3n na que \u201cos gorrions correron detr\u00e1s dos falc\u00f3ns\u201d <\/em>e \u00e9 que as revoltas irmandi\u00f1as, que tiveron lugar en Galicia durante o s\u00e9culo XV, foron un levantamento popular, tras d\u00e9cadas de inxustizas e abusos por parte dos grandes se\u00f1ores feudais e a nobreza galega cara \u00e1 poboaci\u00f3n.<\/p>\n

Irmandi\u00f1os<\/em><\/strong> \u00e9 unha acepci\u00f3n, en lingua galega que englobar\u00eda \u00e1s clases populares: campesi\u00f1os, mercadores, cl\u00e9rigos, artes\u00e1ns, pescadores, fidalgos, etc.<\/p>\n

Como sucede sempre cando analizamos sucesos do pasado, debemos ter presente o contexto social e pol\u00edtico da \u00e9poca <\/em><\/strong>para comprender, polo menos un pouco mellor, o acontecido. En primeiro lugar, no Medievo, a funci\u00f3n principal de goberno exercida polos se\u00f1ores feudais, por delegaci\u00f3n expresa do Rei, era a administraci\u00f3n da xustiza, e o feito de que fose este estamento o encargado de xulgar o que \u00e9 xusto e o que non, permite entender un pouco mellor o que logo contaremos.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Co crecemento da burgues\u00eda urbana e\u00a0 o despoboamento dos campos, comezou o espertar das cidades. E as\u00ed se albiscaba un futuro con maior prosperidade e menos servidume. Pero a nobreza non estaba disposta a renunciar ao sistema do que se nutriu at\u00e9 ese momento.<\/p>\n

 <\/p>\n

Durante o s\u00e9culo XV, a situaci\u00f3n social de Galicia pod\u00eda resumirse en que os se\u00f1ores o ti\u00f1an todo e os vasaos non ti\u00f1an nin o dereito a nacer ou morrer.\u00a0 A iso un\u00edanse a obrigaci\u00f3n de presentarse armados cando o se\u00f1or declaraba a guerra e unha provisi\u00f3n de alimentos nese caso. En canto ao traballo diario, en absoluto estaba exento do despotismo nobiliario. Os vasalos estaban na obrigaci\u00f3n de traballar gratis nas terras dos se\u00f1ores e a pagar o tributo en especie, ademais de constru\u00edr ou reparar os seus castelos e fortalezas.<\/p>\n

 <\/p>\n

Todo sistema feudal era id\u00e9ntico en calquera outro lugar de Europa, pero singularmente as condici\u00f3ns agudiz\u00e1banse en Galicia pola avaricia a\u00ednda maior dos novos se\u00f1ores, e en consecuencia, por que os vasalos resign\u00e1banse malamente \u00e1 servidume imposta.<\/p>\n

Outra parte nesta orde medieval ocup\u00e1bana os burgueses. Durante todo o s\u00e9culo XV os burgueses galegos hab\u00edan alcanzado un crecemento notable tanto nas zonas interiores como nas mar\u00edtimas, o que lles levar\u00e1 a participar de forma notable na formaci\u00f3n e acci\u00f3n das Irmandades.<\/p>\n

Por \u00faltimo, cabe lembrar que Galicia vi\u00f1a dependendo do reino de Castela desde o ano 1230.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Podemos falar de d\u00faas revoltas irmandi\u00f1as:<\/em><\/strong><\/h2>\n

 <\/p>\n

Primeira revolta irmandi\u00f1a<\/em><\/strong><\/p>\n

No ano 1431 produciuse\u00a0 a primeira revolta irmandi\u00f1a. Nese mesmo ano tivera lugar a formaci\u00f3n da Irmandade Fusquenlla <\/em>en terras da familia dos Andrade. A cabeza desta familia era Nu\u00f1o Freire de Andrade, II se\u00f1or de Ferrol, Puentedeume e Villalba, e vivo exemplo da rapaz nobreza trastamarista\u00a0 instalada en Galicia\u00a0 desde o s\u00e9culo anterior. O seu car\u00e1cter era co\u00f1ecido debido \u00e1 forma na que levaba a servidume feudal at\u00e9 l\u00edmites extremos, como facer que os seus vasalos pagasen os banquetes do se\u00f1or cos infantes e condes que convidaba as s\u00faas cazar\u00edas ou ter que abastecer integramente as campa\u00f1as b\u00e9licas.<\/p>\n

\"Pintura

Pintura mural Irmandade Fusquenlla<\/em><\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

O resultado da opresi\u00f3n que viv\u00eda o pobo provocou a formaci\u00f3n de l\u00edderes populares. O primeiro paso que deron foi buscar o apoio do monarca do momento en Castela: Juan II, quen se negou a recibilos. Ent\u00f3n, o odio estalou e os habitantes da vila de Ferrol, tanto campesi\u00f1os como\u00a0 burgueses, tomaron as s\u00faas r\u00faas con diversos instrumentos en mans fraternizando nunha irmandade: irmandi\u00f1os de Ferrol, liderados por un individuo chamado Roy Xordo<\/em>. Algunhas cifran chegaron a contabilizar 3.000 integrantes, e non ser\u00eda complicado dado que a cousa contaxiou a outras poboaci\u00f3ns como Villalba, Coru\u00f1a e Puentedeume, onde se situaba a residencia dos Andrade, no castelo do mesmo nome. Os irmandi\u00f1os incendi\u00e1rono e derrubaron parcialmente. O se\u00f1or Andrade fuxiu a Santiago de Compostela para atopar a protecci\u00f3n do bispo da cidade, e al\u00ed que tam\u00e9n foron os irmandi\u00f1os<\/p>\n

\"Los

Os Conde de Andrade<\/em><\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

Mentres tanto o rei Juan II de Castela,\u00a0 non era alleo ao movemento que se produc\u00eda en Galicia, e encargou ao bispo de Santiago servir como \u201crelator\u201d<\/em> ante Andrade e os irmandi\u00f1os. As conversaci\u00f3ns fragu\u00e1ronse na localidade de Betanzos, a 23 km de Coru\u00f1a. A \u00fanica esixencia que expuxo Roy Xordo foi a entrega de Nu\u00f1o\u00a0 de Andrade \u00e1 irmandade. O bispado relator deu por rotas as negociaci\u00f3ns pero a viaxe de Roy Xordo non foi en balde: a Irmandade Compostel\u00e1 <\/em>uniuse ao conflito, form\u00e1ndose ent\u00f3n un pequeno ex\u00e9rcito de 10000 irmandi\u00f1os. Neste momento cometer\u00edase a primeira imprudencia: os irmandi\u00f1os decidiron atacar a cidade de Santiago de Compostela. Fronte a eles atop\u00e1base un ex\u00e9rcito inferior pero moito m\u00e1is profesional e adestrado\u2026 Ser\u00eda a primeira gran derrota dos irmandi\u00f1os.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Os irmandi\u00f1os terminaron abandonando, pero ao seu paso por Betanzos, decat\u00e1ronse da estancia no castelo do pobo da se\u00f1ora de Andrade e fillos e cerc\u00e1ronos. O asalto estaba a piques de acometerse cando tropas mixtas integradas polo bispado compostel\u00e1n, garda persoal de Andrade, e como novidade, do ex\u00e9rcito castel\u00e1n, apresaron aos irmandi\u00f1os e ao seu l\u00edder Roy Xordo. Lograron presentar defensa heroica, pero foi o fin deste primeiro levantamento. A maior\u00eda dos integrantes da irmandade foron acoitelados ou afogados no pr\u00f3ximo r\u00edo. Os poucos<\/p>\n

 <\/p>\n

Segunda revolta irmandi\u00f1a<\/em><\/strong><\/p>\n

Nos anos 60 do s\u00e9culo XV, a alta nobreza galega aumentara m\u00e1is a s\u00faa poder se cab\u00eda. Ademais das represalias como castigo aos participantes na anterior revolta, obtivera o control de cidades e portos at\u00e9 ese momento en mans da pr\u00f3spera burgues\u00eda.<\/p>\n

Neses anos, decenio de 1460 a 1470, os nobres galegos somet\u00edan \u00e1 poboaci\u00f3n a unha serie de desm\u00e1ns, tales como roubos, violaci\u00f3ns e cobro de impostos desorbitados ao seu antollo. O pobo subsist\u00eda vivindo de maneira atemorizada, mentres os se\u00f1ores, desde as s\u00faas fortalezas, organizaban os roubos e saqueos de bens e colleitas, \u00e1 vez que desposu\u00edan \u00e1 Igrexa de terras e tesouros.<\/p>\n

A dureza impositiva, o saqueo constante dos poucos recursos do campesinado, xunto a unha clara indefensi\u00f3n ante a nobreza local e un obrigado vasalaxe, deu lugar que xurdise tam\u00e9n en Castela\u00a0 un conflito b\u00e9lico, produc\u00edndose unha guerra civil de longa duraci\u00f3n entre Enrique IV e o seu irm\u00e1n Alfonso que dirix\u00eda \u00e1 nobreza levantisca,\u00a0 propiciado todo iso polo\u00a0 Marques de Villena, como vinganza \u00e1 s\u00faa postergaci\u00f3n como valido do Rei, por difundir que a filla do primeiro, Juana a Beltraneja, non era descendente biol\u00f3xica de Enrique IV, base\u00e1ndose na sospeita mal\u00e9fica da impotencia do rei. Todo isto influ\u00edu na\u00a0 veci\u00f1a Galicia, na medida que a dividida Castela non se situaba a favor duns ou outros.<\/p>\n

\"Enrique

Enrique IV Castela<\/em><\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

En todo caso, como veremos, a segunda revolta irmandi\u00f1a, non podemos separala do contexto pol\u00edtico castel\u00e1n, onde nos atopamos co tormentoso reinado de Enrique IV.<\/p>\n

Ademais, hai que ter presente que no ano 1464, o rei Enrique IV de Castela viuse obrigado pola nobreza a desposu\u00edr \u00e1 s\u00faa filla Juana a Beltraneja do t\u00edtulo de Princesa de Asturias e nomear herdeiro no seu lugar ao seu medio irm\u00e1n Alfonso. Un ano despois os mesmos nobres derrocaron a Enrique IV e proclamaron rei de Castela a Alfonso, provocando o estalido dunha guerra entre os partidarios dun e outro. Os nobres decant\u00e1ronse polo bando de Alfonso, mentres que o pobo e os poderes eclesi\u00e1sticos permaneceron fieis ao rei lex\u00edtimo, Enrique IV.<\/p>\n

Os l\u00edderes desta nova Santa Irmandade ser\u00edan integrantes da nobreza m\u00e1is baixa: Pedro de Osorio, fillo do conde de Tr\u00e1stamara, Alonso de Lanz\u00f3s, se\u00f1or de Louri\u00f1a\u00a0 e Diego de Lemos, fillo de Alonso L\u00f3pez de Lemos, se\u00f1or de Pant\u00f3n e Sober. Ademais, crese que puido haber outros nobres que, por medo, non se uniron abertamente \u00e1 causa, pero que a deberon de apoiar dalgunha maneira, como proba o perd\u00f3n estendido ao castelo de Pambre propiedade de Sancho S\u00e1nchez de Ulloa.<\/p>\n

A onda expansiva comezar\u00eda nunha vila en pleno coraz\u00f3n de Galicia, Melide, en febreiro de 1467. Nesta localidade coru\u00f1esa ter\u00eda lugar a xuntaza das irmandades, constitu\u00edndose finalmente a existencia da Santa Irmandade do Reino de Galicia. Enfronte os se\u00f1ores, fundamentalmente os Andrade e os Moscoso, se\u00f1ores laicos, covizosos, e propietarios de fortalezas e castelos.<\/p>\n

M\u00e1is de 80.000 homes formar\u00edan parte das hostes dos irmandi\u00f1os.<\/p>\n

A segunda revolta irmandi\u00f1a comezou ao berro de \u201cAbaixo as fortalezas\u201d.<\/em> Non era de estra\u00f1ar… os vasalos desprez\u00e1banas, pois a s\u00faa edificaci\u00f3n non soamente constitu\u00eda unha personificaci\u00f3n do poder nobre, sen\u00f3n que a construci\u00f3n esix\u00edalles enormes sacrificios: por unha banda, ti\u00f1an que p\u00f3r a disposici\u00f3n do se\u00f1or\u00edo as s\u00faas cabezas de gando para que se usasen como transporte de materiais; doutra banda, ti\u00f1an que traballar como albaneis gratuitamente.<\/p>\n

O realmente rechamante, e extra\u00f1amente obviado en libros de texto, os irmandi\u00f1os fix\u00e9ronse co goberno de Galicia entre 1467 e 1469, sendo a primeira e \u00fanica vez na historia en Galicia, en que a xente do pobo se izaba como principal protagonista da s\u00faa propia historia. Foron anos caracterizados por unha\u00a0 paz, perturbada tan s\u00f3 ao final, tras o retorno dos se\u00f1ores. Toda a Galicia popular estaba encadrada dentro da organizaci\u00f3n, que\u00a0 depend\u00eda de si mesma. Os irmandi\u00f1os implantaron un goberno propio e forte, nome\u00e1ndose aos alcaldes, deputados e cuadrilleros dos concellos e vilas do reino, as\u00ed como acordar reunir o di\u00f1eiro necesario para alcanzar os obxectivos propostos como lograr o respecto aos foros e costumes locais, e recuperar os bens e dereitos reais usurpados.<\/p>\n

\"Gran

Gran guerra irmandi\u00f1a<\/em><\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

En resumo, por que estalan as revoltas irmandi\u00f1as?<\/em><\/strong><\/p>\n

Sen d\u00fabida pola conxunci\u00f3n de varios factores:<\/p>\n