\u00a0<\/em><\/strong>A escritura \u00e9, probablemente, o invento creado polo ser humano que tivo m\u00e1is transcendencia da historia, xa que merc\u00e9 a ela puido chegar aos nosos d\u00edas informaci\u00f3n e co\u00f1ecemento do pasado.<\/p>\n Que \u00e9 a escritura? <\/em>A escritura \u00e9 un c\u00f3digo de s\u00edmbolos que transmiten unha mensaxe con sentido, que \u00e9 descifrado por outras persoas posteriormente.<\/p>\n A escritura propiamente dita sufriu unha evoluci\u00f3n de milenios<\/em><\/strong>, e que facendo unha s\u00edntese poderiamos dividir en tres grandes etapas:<\/p>\n O proceso de comunicaci\u00f3n s\u00f3 funciona se a mensaxe \u00e9 entendido polo receptor no mesmo sentido en que foi creado polo emisor. Isto \u00e9, tanto o que o escribe como o que o recibe t\u00e9\u00f1eno que entender. Para iso, o lector debe realizar unha funci\u00f3n de descifrado. Ao longo da historia se foron descifrando aos poucos as mensaxes que os nosos antepasados deixaron para a posteridade, tanto en pedras, como en papiros ou papel. Esta tarefa non sempre resultou f\u00e1cil. Por exemplo, no caso dos xerogl\u00edficos exipcios houbo que esperar at\u00e9 o ano 1799, cando atoparon a famosa Pedra de Rosetta<\/em>, un ronsel do ano 196 a.C., que conti\u00f1a un decreto de Ptolomeo V<\/em> escrito en grego, dem\u00f3tico e xerogl\u00edfico.<\/p>\n Piedra Rosetta<\/em><\/p><\/div>\n Hai controversia sobre a orixe da escritura. As\u00ed, sobre a atribuci\u00f3n aos sumerios da invenci\u00f3n da escritura<\/em><\/strong>, existen d\u00faas teor\u00edas. Unha sost\u00e9n que a idea de escritura, a\u00ednda que non os s\u00edmbolos dun sistema concreto, estendeuse paulatinamente desde este foco mesopot\u00e1mico at\u00e9 outras culturas pr\u00f3ximas. A outra hip\u00f3tese defende que tivo m\u00e1is dunha orixe, xa que al\u00e9n do Atl\u00e1ntico ach\u00e1ronse tam\u00e9n caligraf\u00edas como a zapoteca, a do istmo -ambas en M\u00e9xico, en Oaxaca e Tuxtla, respectivamente- ou a rongorongo da illa de Pascua.<\/p>\n <\/p>\n Sobre a base das actuais probas arqueol\u00f3xicas, a escritura apareceu ao mesmo tempo en Mesopotamia e Exipto, aproximadamente un s\u00e9culo antes do ano 3000 a.C.<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0<\/em><\/strong>Como proba material, un dos achados arqueol\u00f3xicos m\u00e1is antigos cunha linguaxe significativa, do 3100 a. C., procede de cidade de Uruk, a Erech bibl\u00edca<\/em>, ao sur de Mesopotamia. Nel obs\u00e9rvase xa a escritura cuneiforme<\/em>, realizada cunha cana afiada que deixaba marca de cu\u00f1a.<\/p>\n Caber\u00eda dicir que o primeiro gran salto na evoluci\u00f3n da escritura ten lugar dentro do proceso de desenvolvemento econ\u00f3mico do Antigo Oriente Pr\u00f3ximo. As\u00ed, podemos falar da primeira escritura co\u00f1ecida, o protocuneiforme<\/em>, que aparece nunhas fichas de arxila que se utilizaban para representar bens, e poida que unidades de tempo empregado no traballo. Este sistema ir\u00eda evolucionando chegando a alcanzar unha gran complexidade.<\/p>\n Crese que os sumerios descubriron que o material co que constru\u00edan os seus fogares, ladrillos de arxila cocida ao sol, era perfecto para \u201cescribir\u201d<\/em> cando a\u00ednda devanditos ladrillos estaban h\u00famidos. En consecuencia, elaboraron tablillas planas e rectangulares. Os primeiros restos de \u201ctexto\u201d<\/em> escrito\u00a0 nestes soportes, que se co\u00f1ecen, son as tablillas de Uruk; tr\u00e1tase dun templo sumerio que cont\u00e9n inscrici\u00f3ns levadas a cabo polos sacerdotes para a contabilidade de sacos de cereais e cabezas de gando. Estes textos, ao ser gravados en tablillas de arxila, non permit\u00edan unha graf\u00eda moi elaborada, sen\u00f3n signos en forma de cu\u00f1a. Por iso \u00e9 polo que se lle denominou escritura cuneiforme<\/em>, que se realizaba con c\u00e1lamo, o predecesor das plumas de tinteiro. Esta escritura ti\u00f1a xa un certo grao de abstracci\u00f3n. Pero hai que tomar en consideraci\u00f3n que os sumerios empregaban uns dous mil s\u00edmbolos que representaban obxectos e acci\u00f3ns, o que sen d\u00fabida fac\u00eda altamente complexo o proceso de comunicaci\u00f3n.<\/p>\n Escritura cuneiforme<\/em><\/p><\/div>\n As primeiras formas de escritura base\u00e1banse en elementos pictogr\u00e1ficos e ideogr\u00e1ficos. <\/em><\/strong>\u00a0No entanto, a metade do III milenio a. C., os sumerios desenvolveran un anexo sil\u00e1bico para a s\u00faa escritura, reflectindo a fonolox\u00eda e a sintaxe do idioma sumerio falado. Esta escritura logo-sil\u00e1bica foi pronto adoptada polos falantes acadios e ebla\u00edtas,\u00a0 e posteriormente polos hititas e os ugar\u00edticos.<\/p>\n No caso do antigo Exipto<\/em><\/strong>, este non tomou prestados os s\u00edmbolos escritos mesopot\u00e1micos. No seu lugar, utilizaron a s\u00faa propia iconograf\u00eda art\u00edstica. Hai mostras de xerogl\u00edficos exipcios arcaicos na Paleta de Narmer<\/em> do 3100 a. C. Mesmo vemos escritos cun maior grao de elaboraci\u00f3n nos Textos das Pir\u00e1mides do III milenio a. C. No sur de Exipto descubr\u00edronse rexistros de entregas de li\u00f1o e aceite que, segundo a proba do carbono, foron datados entre o ano 3300 e o 3200 a. C. Este achado poder\u00eda cuestionar a crenza estendida de que os primeiros pobos en escribir foron os sumerios de Mesopotamia (actual Iraq) nalg\u00fan momento anterior ao 3000 a. C.<\/p>\n Paleta de Narmer<\/em><\/p><\/div>\n Tam\u00e9n xurdiu nesta \u00e9poca unha escritura protoelamita logogr\u00e1fica<\/em> a\u00ednda por descifrar, que evolucionou a un elamita lineal cara a finais do III milenio, que \u00e1 s\u00faa vez foi substitu\u00eddo pola escritura cuneiforme tomada do acadio.<\/p>\n O legado da cultura exipcia e os logros da antiga Mesopotamia desencadearon a evoluci\u00f3n de alfabeto e as comunicaci\u00f3ns gr\u00e1ficas en Fenicia e o mundo Grecorromano.<\/p>\n En Europa<\/em><\/strong>, a escritura m\u00e1is antiga co\u00f1ecida \u00e9 a escritura lineal A<\/em>, descuberta en Creta en 1900, e que data de ao redor do 1750 a.C. A\u00ednda que est\u00e1 sen descifrar, os seus signos par\u00e9cense moito aos da escritura lineal B<\/em>, que \u00e9 algo m\u00e1is recente, e que se usou para escribir unha forma arcaica da lingua grega.<\/p>\n Escritura lineal A<\/em><\/p><\/div>\n No caso da escritura do Indo<\/em><\/strong>, apareceu cara ao 2600 a. C. e sobreviviu ao declive da Cultura do Val do Indo, sobre o 1700 a. C.\u00a0 Con todo, todos os rexistros son extremadamente breves e non est\u00e1 claro que fose realmente un sistema de escritura.<\/p>\n A escritura chinesa<\/em><\/strong>, que data aproximadamente do s\u00e9culo XII a. C. (finais da Dinast\u00eda Shang), era gr\u00e1ficamente independente das escrituras do Oriente Medio, a\u00ednda que, como no caso do exipcio, poida que o difusionismo transcultural tivese alg\u00fan papel relevante. A escritura aparece por primeira vez nos chamados \u201c\u00f3sos oraculares\u201d,<\/em> que se atoparon no norte de China, e que datan de 1200 a.C. Moitos dos seus signos te\u00f1en un parecido indubidable que os caracteres chineses modernos, e resultan moi f\u00e1ciles de ler para os investigadores. Con todo, atop\u00e1ronse signos moito m\u00e1is antigos na cer\u00e1mica da cultura Yangshao, que data de entre 5000 a 4000 a.C., e que posiblemente poden ser precursores dunha forma m\u00e1is antiga da escritura chinesa, a\u00ednda por descubrir.<\/p>\n Osos Oraculares. China<\/em><\/p><\/div>\n En Am\u00e9rica Central<\/em><\/strong>, a escritura m\u00e1is antiga \u00e9 a<\/em> olmeca, pertencente a esta civilizaci\u00f3n que existiu na rexi\u00f3n de Veracruz no Golfo de M\u00e9xico. A primeira mostra convincente desta escritura descubriuse a finais da d\u00e9cada de 1990 e datouse ao redor do ano 900 a.C., estes \u00e9, m\u00e1is dun milenio antes da aparici\u00f3n da escritura<\/em> xerogl\u00edfica maya<\/em> na rexi\u00f3n de Iucat\u00e1n. A\u00ednda que esta mostra olmeca \u00e9 moi pequena, e a escritura est\u00e1 sen descifrar, hai raz\u00f3ns para crer que pode ser un sistema de escritura completo, o primeiro de Am\u00e9rica.<\/p>\n Escritura Olmeca<\/em><\/p><\/div>\n En conclusi\u00f3n, vemos que temos diferentes datas de referencia para tentar fixar a orixe da escritura: Mesopotamia 3100 a.C., Exipto 3100-3000 a.C., Creta 1750 a.C., China 1200 a.C., Am\u00e9rica Central, 900 a.C. Sobre a base desta cronolox\u00eda, parece l\u00f3xico supor que a idea da escritura se difundiu aos poucos desde Mesopotamia a outras culturas.<\/p>\n En todo caso, se se pode afirmar que, practicamente, todos os sistemas de escritura utilizados no mundo actual descenden en \u00faltima instancia da escritura chinesa ou dos alfabetos sem\u00edticos (derivados do exipcio).<\/p>\n <\/p>\n Pero vaiamos por partes. <\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0<\/em><\/strong>A escritura foi a orixe da comunicaci\u00f3n escrita<\/em><\/strong>, no entanto, era necesario constru\u00edr un sistema que representase non s\u00f3 os sons dos obxectos, sen\u00f3n, as palabras en si. O seguinte paso foi o inicio da representaci\u00f3n gr\u00e1fica de letras, isto \u00e9 a orixe do alfabeto. E non cabe d\u00fabida de que este paso, a invenci\u00f3n do alfabeto, isto \u00e9, dun sistema que tenta representar cada fonema dunha lingua por medio dun signo discreto e diferenciado, significou un gran paso na evoluci\u00f3n da escritura.<\/p>\n Hai que ter presente que se propuxeron moitas teor\u00edas sobre a orixe do alfabeto<\/em><\/strong>, a mi\u00fado contraditorias, moitos cren que tivo orixe nos pobos semi\u00f3ticos como os primitivos cananeos hebreos e fenicios ao noroeste da rexi\u00f3n do mediterr\u00e1neo occidental. Fenicia, actualmente L\u00edbano e parte de Siria e Israel atop\u00e1ronse probas moi antigas do que poder\u00edan ser caracteres visuais.<\/p>\n Se nos centramos agora en co\u00f1ecer a orixe do alfabeto, crese que comezou no antigo Exipto<\/em><\/strong>, en todo caso un mil anos despois do inicio da escritura. O primeiro alfabeto que se co\u00f1ece data cara ao 2700 a. C., pois os antigos exipcios xa desenvolveran un conxunto de 22 xerogl\u00edficos para representar as consoantes da s\u00faa linguaxe, m\u00e1is un s\u00edmbolo 23 que poder\u00eda representar vogais ao comezo ou ao final dunha palabra. Estes glifos eran utilizados a maneira de gu\u00edas de pronuncia en logogramas, para escribir inflexi\u00f3ns gramaticais, e posteriormente para transcribir palabras e nomes estranxeiros. Con todo, a\u00ednda que o sistema era de natureza alfab\u00e9tica, non foi empregado para unha escritura puramente alfab\u00e9tica.<\/p>\n xerogl\u00edficos exipcios<\/em><\/p><\/div>\n O primeiro sistema de escritura totalmente alfab\u00e9tico crese que foi desenvolvido cara ao 1850 a. C. polos traballadores sem\u00edticos na zona exipcia do Sina\u00ed. Durante o cinco s\u00e9culos seguintes difundiuse cara ao norte, e moitos alfabetos de Occidente prove\u00f1en del, ou foron inspirados nun dos seus descendentes. As\u00ed, o alfabeto mero\u00edtico<\/em>, foi unha adaptaci\u00f3n no III s\u00e9culo a. C. dos xerogl\u00edficos, en Nubia no sur de Exipto.<\/p>\n <\/p>\n O sistema de escritura sumerio orixinal<\/em><\/strong> deriva, como xa diciamos en par\u00e1grafos anteriores, dun sistema de fichas de arxila que se utilizaban para representar bens. A finais do IV milenio a. C., xa evolucionara cara a un m\u00e9todo de contabilidade no que se utilizaba un estilete redondeado que se imprim\u00eda sobre arxila flexible con \u00e1ngulos variables para gravar n\u00fameros. A este sistema incorporouse unha escritura pictogr\u00e1fica utilizando un estilete afiado para indicar o que se estaba contando. A escritura con estilete redondeado e estilete afiado foi aos poucos substitu\u00edda cara ao 2700-2500 a. C. por un estilete en forma de cu\u00f1a (de a\u00ed o termo cuneiforme). Finalmente, a escritura cuneiforme converteuse nun sistema de escritura de prop\u00f3sito xeral para os logogramas, as s\u00edlabas e os n\u00fameros. A partir do s\u00e9culo XXVI a. C., esta escritura adaptouse ao idioma acadio e m\u00e1is tarde a outros como o hurrita e o hitita. Outras escrituras similares en aparencia a este sistema son o ugar\u00edtico e o antigo persa.<\/p>\n Pero estes sistemas ling\u00fc\u00edsticos visuais eran sumamente complicados, tanto a escritura cuneiforme, como os xerogl\u00edficos, os s\u00edmbolos e ideogramas eran dunha gran complexidade polo que o seu uso estaba restrinxido a moi poucos individuos capaces de entendelo e interpretalo.<\/p>\n Parece que os exipcios foron dos primeiros en mesturar o sistema de imaxes con outro fon\u00e9tico. A\u00ednda no noso alfabeto quedan restos desa orixe. A imaxe deu lugar \u00e1 nosa letra.<\/p>\n Se damos un salto o tempo, atopamos que a escritura fenicia<\/em><\/strong> mostra poucas variaci\u00f3ns, a\u00ednda as\u00ed, cando estas existen, son debidas tanto \u00e1 caligraf\u00eda do escriba, como ao uso doutro instrumento para a escritura (como ser\u00eda a substituci\u00f3n do c\u00e1lamo polo pincel). Como curiosidade, dicir que en Hispania o texto completo e m\u00e1is antigo at\u00f3pase no pedestal da Deusa Astart\u00e9 (O Carambolo, Sevilla).<\/p>\n Alfabeto fenicio<\/em><\/p><\/div>\n <\/p>\n \u00c9 indubidable a gran influencia que tivo o pobo fenicio na historia da humanidade. No caso dos seus documentos, cunha escritura sil\u00e1bica, constitu\u00edron un paso importante no desenvolvemento do alfabeto. Do mesmo xeito, eles deron inicio aos signos acrof\u00f3nicos<\/em>, \u00e9 dicir, mantiveron o primeiro son da palabra. E o seu estilo de escritura era de dereita a esquerda.<\/p>\n Hai d\u00faas variantes do alfabeto fenicio que tiveron un impacto importante na historia da escritura: o alfabeto arameo e o alfabeto grego.<\/p>\n O alfabeto arameo<\/em><\/strong> tivo, como acabamos de dicir, a s\u00faa orixe a ra\u00edz do alfabeto fenicio; e del deriv\u00e1ronse dous estilos: o c\u00fafico,<\/em> que era unha caligraf\u00eda en\u00e9rxica; e o nasji<\/em>, que era unha escritura m\u00e1is cursiva, sendo a que deu inicio \u00e1 actual escritura \u00e1rabe.<\/p>\n Os alfabetos fenicio e arameo, do mesmo xeito que o seu prototipo exipcio, representaban s\u00f3 as consoantes. O alfabeto arameo, que evolucionou a partir do fenicio no s\u00e9culo VII a.C. como a escritura oficial do Imperio Persa, parece ser o antepasado de case todos os alfabetos modernos de Asia:<\/p>\n Estela con inscripci\u00f3n en arameo<\/em><\/p><\/div>\n No s\u00e9culo VIII a.C. os gregos<\/em><\/strong> xa adoptaran o alfabeto fenicio e adapt\u00e1rono \u00e1 s\u00faa propia lingua, creando as\u00ed o primeiro alfabeto \u201caut\u00e9ntico<\/em>\u201d, no que as vogais te\u00f1en a mesma importancia que as consoantes. Todos os nomes das letras do alfabeto fenicio empezaban por consoantes, asign\u00e1ndose as\u00ed a cada letra o valor de dicha consoante, o que se co\u00f1ece como principio acrof\u00f3nico.<\/p>\n Alfabeto grego<\/em><\/p><\/div>\n <\/p>\n Os gregos perfeccionaron o alfabeto fenicio, engadindo signos para as vocais (inexistentes nos alfabetos de orixe semita) at\u00e9 un total de 23 \u00f3 24 caracteres. Tam\u00e9n aplicaron unha orde e unha estrutura xeom\u00e9trica, d\u00e1ndolle harmon\u00eda e beleza \u00e1 escritura. Posteriormente desenvolveron a escritura chamada bustrofed\u00f3n, que literalmente significa \u201cusar un arado tirado por bueyes\u201d<\/em>, porque cada li\u00f1a l\u00edase en sentido contrario \u00e1 anterior, polo que o lector percorr\u00eda o texto cun movemento ocular continuo de vaiv\u00e9n, sen necesidade de volver a mirada ao extremo contrario, no entanto, co pasar do tempo, en \u00e9poca cl\u00e1sica, xeneralizaron a escritura de esquerda a dereita, a diferenza do fenicio, que, como todas as linguas sem\u00edticas, prefer\u00edan a escritura de dereita a esquerda, como o \u00e1rabe actual.<\/p>\n A orixe sem\u00edtica do alfabeto grego non presenta problema alg\u00fan. A mesma tradici\u00f3n dos gregos ao chamar \u00e1 s\u00faa escritura phoinikeia grammata ou semeia<\/em>, ou sexa, “escritura fenicia”<\/em>, sinala claramente onde debe buscarse a orixe do sistema. Ademais, incluso unha investigaci\u00f3n superficial das formas, os nomes e a orde dos signos gregos leva inmediatamente \u00e1 conclusi\u00f3n de que todas estas caracter\u00edsticas foron tomadas do sistema sem\u00edtico de escritura. Incluso un profano non pode deixar de observar a identidade ou gran similitude de forma entre os signos do alfabeto grego e os das escrituras sem\u00edticas.<\/p>\n Os nomes dos signos do alfabeto grego corresp\u00f3ndense case exactamente aos das diferentes escrituras sem\u00edticas. As\u00ed, os alpha, beta, gamma, delta, etc., gregos corresponden aos aleph, beth, gimel, daleth<\/em>, etc., sem\u00edticos, cos significados respectivos de “boi”, “casa”,”camelo” e “porta”. <\/em><\/p>\n A escritura romana<\/strong> <\/em>co\u00f1\u00e9cese a trav\u00e9s de inscrici\u00f3ns e papiros, os primeiros caracteres trazados sobre pedra, metal terracota e tablillas de cera, execut\u00e1banse mediante cincel, pincel ou pluma. A escritura capital romana \u00e9 regular, as letras traz\u00e1banse en varias fases e cada unha requir\u00eda un ou m\u00e1is trazos.<\/p>\n Desenvolv\u00e9ronse unhas contas variedades do alfabeto grego. Unha, co\u00f1ecida como grego occidental ou calc\u00eddico, utilizouse ao oeste de Atenas e no sur de Italia. A outra variante, co\u00f1ecida como grego oriental, utilizouse en Asia Menor. Os atenienses (aprox. 400 a.C.), adoptaron esta \u00faltima variante e ao cabo dun tempo foron imitados polo resto do mundo hel\u00e9nico. Despois de probar escribir a escritura de dereita a esquerda, os gregos optaron finalmente por escribir de esquerda a dereita, a diferenza dos fenicios, que escrib\u00edan de dereita a esquerda.<\/p>\n Co tempo, o alfabeto grego, \u00e1 s\u00faa vez, foi adoptado polos latinos, e da civilizaci\u00f3n romana pasou a case todos os alfabetos vixentes no mundo occidental.<\/p>\n O abecedario latino<\/em><\/strong> recibe o seu nome do catro primeiras letras desta escritura.<\/p>\n A revoluci\u00f3n da escritura latina non se realiza gradualmente da mai\u00fascula \u00e1 min\u00fascula sen\u00f3n que houbo un despegamento @decidido entre as d\u00faas escrituras do s\u00e9culo I e do s\u00e9culo III.<\/p>\n Os latinos adoptaron para a s\u00faa escritura unha variante do alfabeto grego occidental a trav\u00e9s do contacto cos etruscos, que usaban unha transformaci\u00f3n de leste, e dos propios gregos da Magna Grecia ao redor do s\u00e9culo VII a. C. O alfabeto latino arcaico, que inicialmente ti\u00f1a 21 letras, antes do s\u00e9culo III a. C. perdeu a Z.<\/p>\n Tras desaparecer as ef\u00e9meras letras que introduciu Claudio, o alfabeto latino quedou con 23 letras durante o resto da Antig\u00fcedad e a Idade Media. Na Idade Media aparecen por primeira vez as letras min\u00fasculas como consecuencia da evoluci\u00f3n sufrida polas mai\u00fasculas ao xeneralizarse a escritura con tinta sobre pergami\u00f1o ou papel.<\/p>\n Inicialmente o alfabeto latino empregaba de forma xeneralizada as letras mai\u00fasculas:<\/p>\n No entanto, ao empregarse a letra para escribir cartas, contratos e outros documentos, estas fosen tomando un aspecto m\u00e1is cursivo para facilitar a escritura sobre papel. As\u00ed naceu a cursiva romana. Posteriormente, desa letra nacer\u00eda a min\u00fascula.<\/p>\n Os anglosax\u00f3ns<\/em><\/strong> introduciron transitoriamente no seu alfabeto dous runas, thorn \u00ab\u00de\u00bb e wyn \u00ab\u01bf\u00bb,<\/em> para transcribir dous sons do seu idioma non representados polas letras latinas, \/\u03b8\/ e \/w\/, respectivamente, pero terminaron refug\u00e1ndoas porque pod\u00edan confundirse coa letra P. Wyn foi substitu\u00edda por dous uves consecutivas, que terminaron lig\u00e1ndose e orixinando unha nova letra a W. A finais da Idade Media empezouse a redondear a V para diferenciar cando correspond\u00eda ao seu son voc\u00e1lico, orixin\u00e1ndose a U. J comezou a desenvolverse a partir da I no s\u00e9culo XV. Estas d\u00faas \u00faltimas incorporaci\u00f3ns inicialmente s\u00f3 eran variedades caligr\u00e1ficas, e non foron aceptadas como verdadeiras letras at\u00e9 finais do s\u00e9culo XVII e inicios do XVIII, quedando fixado o alfabeto latino b\u00e1sico.<\/p>\n Tratado do ano 1541. Alfabeto con 23 letras<\/em><\/p><\/div>\n E para finalizar, hai que sinalar a aparici\u00f3n da imprenta como a \u00faltima gran reforma do alfabeto. At\u00e9 este momento a escritura era a man, pero a partir dese momento era posible realizar maior n\u00famero de copias de libros ou documentos, en m\u00faltiples estilos.<\/p>\n <\/p>\n As leis sobre o uso das mai\u00fasculas e min\u00fasculas foron emerxendo co tempo. As\u00ed mesmo, a tecnolox\u00eda no s\u00e9culo XX fixo posible a accesibilidade a normas e linguas en funci\u00f3n das s\u00faas caracter\u00edsticas, por exemplo, o uso da \u201c\u00d1\u201d<\/em> e a acentuaci\u00f3n.<\/p>\n <\/p>\n Referencias:<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n \u201cEl legado de las civilizaciones antigua: Cartago y los fenicios, el origen del alfabeto\u201d.<\/em> De History Channel.<\/p>\n \u201dEvoluci\u00f3n del alfabeto desde las figuras egipcias hasta las latinas\u201d<\/em>. De Duarte, M.<\/p>\n \u201cHistoria de la escritura: de Mesopotamia a nuestros d\u00edas\u201d.<\/em> De Calvent, I.J.<\/p>\n \u201cHistoria universal de la escritura\u201d.<\/em> De. Harrmann, H.<\/p>\n \u201cLa invenci\u00f3n de la escritura\u201d.<\/em> De Meggs B.<\/p>\n https:\/\/www3.uji.es\/~ruiz\/0903\/Lects\/HistoryOfWriting-TRAD.pdf<\/a><\/p>\n\n
![\"Piedra](\"https:\/\/recreacionhistoria.com\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/PiedraRosetta-234x300.jpg\" "\\"\\"")
![\"Escritura](\"https:\/\/recreacionhistoria.com\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/Escritura-cuneiforme-300x198.jpg\" "\\"\\"")
![\"Paleta](\"https:\/\/recreacionhistoria.com\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/PaletadeNarmer-300x218.jpg\" "\\"\\"")
![\"Escritura](\"https:\/\/recreacionhistoria.com\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/Escritura-lineal-A-241x300.gif\" "\\"\\"")
![\"Huesos](\"https:\/\/recreacionhistoria.com\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/Huesos-oraculares_China-300x182.jpg\" "\\"\\"")
![\"Escritura](\"https:\/\/recreacionhistoria.com\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/Escritura-Olmeca-300x225.jpg\" "\\"\\"")
![\"Jerogl\u00edficos](\"https:\/\/recreacionhistoria.com\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/Jeroglificos-egipcios-300x182.jpg\" "\\"\\"")
![\"Alfabeto](\"https:\/\/recreacionhistoria.com\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/Alfabeto-Fenicio-300x142.jpg\" "\\"\\"")
\n
![\"Estela](\"https:\/\/recreacionhistoria.com\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/Estela-con-inscripcion-arameo.jpg\" "\\"\\"")
![\"Alfabeto](\"https:\/\/recreacionhistoria.com\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/Alfabeto-Griego-300x218.jpg\" "\\"\\"")
\n
![\"Tratado](\"https:\/\/recreacionhistoria.com\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/Tratado_1541-alfabeto-23-letras-300x153.png\" "\\"\\"")