{"id":7989,"date":"2026-04-08T19:34:51","date_gmt":"2026-04-08T18:34:51","guid":{"rendered":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/?p=7989"},"modified":"2026-04-08T19:34:51","modified_gmt":"2026-04-08T18:34:51","slug":"un-magnifico-xacemento-en-terras-de-celanova","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/un-magnifico-xacemento-en-terras-de-celanova\/","title":{"rendered":"Castro de Castromao. Un magn\u00edfico xacemento en terras de Celanova"},"content":{"rendered":"

Hoxe dedicamos esta entrada a recompilar a suficiente informaci\u00f3n para ter unha visi\u00f3n global da grandeza e relevancia do Castro de Castromao<\/em><\/strong>. Como sinala o arque\u00f3logo Lu\u00eds Otero, que participou activamente na escavaci\u00f3n deste castro, Castromao \u00e9 un xacemento moi importante, porque chega desde o final da Idade de Bronce at\u00e9 a romanizaci\u00f3n. Outros castros s\u00f3 marcan unhas \u00e9pocas concretas, de poucos anos.<\/p>\n

Escondido baixo terra durante s\u00e9culos e empezando a mostrar parte da s\u00faa riqueza hist\u00f3rica, o castro de Castromao at\u00f3pase baixo a protecci\u00f3n da Declaraci\u00f3n xen\u00e9rica do Decreto de 22 de abril de 1949, e a Lei 16\/1985 sobre o Patrimonio Hist\u00f3rico Espa\u00f1ol.<\/p>\n

Esta instalaci\u00f3n foi ocupada de forma continuada desde a primeira Idade de Hierro, pasando pola Idade Media e chegando \u00e1 actualidade. Entre todo o conxunto dos bens que conforman o xacemento, figuran unha serie de estruturas defensivas visibles na actualidade, como \u00e9 o caso dos restos de murallas, covas e antecastros. \u00c9 precisamente a gran cantidade de restos conservados do asentamento, o que fai que Castromao destaque entre os demais xacementos galegos.<\/p>\n

O xacemento arqueol\u00f3xico de Castromao local\u00edzase na\u00a0 parroquia de Santa Mar\u00eda de Castromao, termo municipal de Celanova, provincia de Ourense. Conta con vivendas circulares, el\u00edpticas e rectangulares.<\/p>\n

O nome de Castromao (castro malo) d\u00e9bese, segundo fontes medievais, ao seu mal emprazamento para o aproveitamento agr\u00edcola.<\/p>\n

\"\"<\/em><\/strong><\/p>\n

Tr\u00e1tase dun Castro da cultura castrexa<\/em><\/strong> orixinario da Idade do Hierro, posiblemente do s\u00e9culo VI a C., durante a \u00e9poca co\u00f1ecida como cultura castrexa. Posteriormente pasou a romanizarse en torno ao s\u00e9culo I d.C. debido \u00e1 proximidade do paso da V\u00eda XVII do itinerario Antonino, que discorr\u00eda polo Val do Limia. Estando habitado at\u00e9 o s\u00e9culo II d.C. e capital da tribo dos Coelernios.<\/em><\/p>\n

Unha mostra da romanizaci\u00f3n da zona \u00e9 presenza en Ou Freixo dun das poucas pontes de Galicia que se poden considerar de f\u00e1brica xenuinamente romana que pertenc\u00eda a un ramal que desde o Aquis Querquennis<\/em> de dirix\u00eda a Ourense.<\/p>\n

Segundo Eduardo Breog\u00e1n Neto, arque\u00f3logo municipal de Celanova, Castromao era a capital dun dos poboados que habitaban ou norte d\u00e1 antiga Gallaecia. Hai\u00a0 a\u00a0 hip\u00f3tese de que a econom\u00eda romana que xerar\u00eda ao redor das explotaci\u00f3ns de ouro, a\u00ednda que non tanto como nas Medulas (Le\u00f3n), levar\u00eda a esa procura do dominio do control da zona, por estar preto do rio Mi\u00f1o e de Braga.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

O xacemento arqueol\u00f3xico de Castromao sit\u00faase nun monte sobre o lugar de Santa Mar\u00eda de Castromao<\/em><\/strong>, con 732 metros de altitude, a uns dous quil\u00f3metros da Vila de Celanova. Desde el dom\u00ednase un amplo horizonte no val do rio Arnoia. Config\u00farase como un recinto fortificado, con restos de muros de contenci\u00f3n, nivelaci\u00f3n, muralla e construci\u00f3ns circulares e cadradas as\u00ed como unha r\u00faa pavimentada en lousa. A zona superior chaira de reducidas dimensi\u00f3ns con restos da cimentaci\u00f3n dunha ermida medieval na esquina SE xa destru\u00edda.<\/p>\n

Ademais desta plataforma superior hai unha especie de anel m\u00e1is ancho polas zonas N e E, ou plataforma chaira que rodea o cume. Esta plataforma presenta uns muros de contenci\u00f3n pola parte superior, o que fai que a pendente sexa m\u00e1is graduada, e unha forte muralla na zona inferior que a circunda e que determina a horizontalidade da plataforma. Esta muralla ten unha lonxitude de 485 m. A superficie da zona amurallada chegar\u00eda at\u00e9 os 20.000 m2, e o eixo m\u00e1ximo do recinto defendido pola muralla ser\u00eda de 155 m. As escavaci\u00f3ns levadas a cabo no castro deixaron ao descuberto m\u00e1is de 70 vivendas e unha r\u00faa enlousada.<\/p>\n

Na zona alta do castro atopamos principalmente vivendas de forma circular, estas eran as usadas principalmente polos primeiros habitantes. Posteriormente, coa chegada dos romanos, p\u00f3dese apreciar como na parte baixa de Castromao, predominan as construci\u00f3ns de forma rectangular. Estas novas construci\u00f3ns rectangulares que atopamos no castro de Castromao situ\u00e1molas nos s\u00e9culos I e II d.c.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ademais de conxunto arqueol\u00f3xico \u00e9 un excelente miradoiro cunha panor\u00e1mica da comarca de Celanova e da Baixa Limia.<\/p>\n

 <\/p>\n

Est\u00edmase que este castro estivo habitado durante o per\u00edodo comprendido entre o s\u00e9culo VI a.C. e o s\u00e9culo III d.C.<\/em><\/strong> Desta \u00e9poca data precisamente o seu nome que se debe, segundo fontes documentais medievais, ao seu mal emprazamento para o aproveitamento agr\u00edcola.<\/p>\n

 <\/p>\n

En canto aos restos arqueol\u00f3xicos localizados<\/em><\/strong>, hai que dicir que a riqueza do conxunto arqueol\u00f3xico, concr\u00e9tase nos achados de material cer\u00e1mico, vasos, vaiselas, \u201csigillatas\u201d<\/em> romanas, t\u00e9gulas, f\u00edbulas de bronce, fornos de cer\u00e1mica, moedas, elementos arquitect\u00f3nicos decorados destacando un trisquel calado de pedra, e un conxunto de moedas do s\u00e9culo I. Todo isto conservado no Museo Arqueol\u00f3xico Provincial de Ourense.<\/p>\n

.<\/p>\n

\"Trisquel

Trisquel calado de Castromao<\/em><\/p><\/div>\n

A zona m\u00e1is escavada do xacemento corresponde \u00e1 \u00e9poca posterior \u00e1 ocupaci\u00f3n romana.\u00a0 Desde o ano 1875 empezouse a documentar o castro, podendo destacar entre as intervenci\u00f3ns e autores que intervi\u00f1eron, a Garc\u00eda Rollan que no ano 1965 iniciou o labor de prospecci\u00f3n sistem\u00e1tica, o que arroxou resultados como a localizaci\u00f3n de estruturas habitacionais e unha gran abundancia de materiais como: moedas, bronce, cer\u00e1micas, ferro, etc. Anos m\u00e1is tarde, entre1969 e 1974 os encargados foron Ferro Couselo e Xaqu\u00edn Lorenzo, quen descubriron novas estruturas, moedas do s\u00e9culo I d.C. e, talvez o m\u00e1is relevante, unha \u201cTessera Hospitalis\u201d<\/em> do ano 132 d.C. A\u00ednda que hai discrepancias sobre se se trata dunha tessera ou unha t\u00e1bula. Cuesti\u00f3n que abordaremos m\u00e1is adiante. Esta peza at\u00f3pase na actualidade dean o Museo Arqueol\u00f3xico de Ourense. Entre os achados arqueol\u00f3xicos hai que destacar tam\u00e9n o trisquel calado, posiblemente configurado no seu d\u00eda como parte dunha xanela.<\/p>\n

Nos anos 70 e 80, xa baixo a direcci\u00f3n do Museo Arqueol\u00f3xico de Ourense fix\u00e9ronse novas escavaci\u00f3ns arqueol\u00f3xicas que deron como resultado a localizaci\u00f3n de restos cer\u00e1micos do s\u00e9culo VI a.C. Os traballos de escavaci\u00f3n e mantemento, seguen, con variaci\u00f3ns en intensidade at\u00e9 a data, posibilitando ademais da consolidaci\u00f3n e delimitaci\u00f3n do Castro, a obtenci\u00f3n dunha gran cantidade de materiais: f\u00edbulas de bronce, fornos de cer\u00e1mica, esculturas zoomorfas, etc.<\/p>\n

Outras pezas moi interesantes que se acharon en Castromao foron a escultura do simio, unha figura zoomorfa do s\u00e9culo I a.C., atopada na campa\u00f1a arqueol\u00f3xica de 1993, ademais de material cer\u00e1mico de moi diversa procedencia, con algunhas pezas datadas en Francia. Tam\u00e9n se recuperaron ferramentas de uso coti\u00e1n, trisqueis de todo tipo, cer\u00e1micas procedentes de moitas partes do imperio (o que referenda os contactos e fluxos comerciais de longo alcance)<\/p>\n

\"Zoomorfo\"

Zoomorfo. 43x42x21 cms<\/em><\/p><\/div>\n

\u00a0<\/em><\/strong><\/p>\n

Retomando o tema da tessera (ou t\u00e1bula?),<\/em><\/strong> hai que dicir que a de Castromao \u00e9 un documento de extraordinaria importancia para o estudo da organizaci\u00f3n social e do proceso de romanizaci\u00f3n do Noroeste peninsular.<\/p>\n

Para alg\u00fans autores, de forma inexacta v\u00e9nselle denominando tessera de hospitalidade<\/em>, cando tanto pola forma como pola funci\u00f3n, responder\u00eda a unha t\u00e1bula de hospitalidade.<\/em><\/p>\n

\"T\u00e1bula

T\u00e1bula (\u00bfou Tessera) de Castromao<\/em><\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

\u00c9 preciso sinalar que tessera e t\u00e1bula<\/em> de hospitalidade son expresi\u00f3ns que fan referencia a realidades diferentes, en canto \u00e1 s\u00faa forma e funci\u00f3n, a\u00ednda que a mi\u00fado \u00fasanse de forma confusa, como v\u00e9n ocorrendo coa t\u00e1bula de Castromao, co\u00f1ecida tanto a nivel divulgativo como en publicaci\u00f3ns cient\u00edficas como tessera.<\/p>\n

Morfol\u00f3xicamente, as tesserae<\/em> son de pequeno tama\u00f1o e formas variadas: xabaril, peixe, golfi\u00f1o, mans entrelazadas, etc.; mentres que as tabulae<\/em>, de forma laminar, rectangular \u00e1s veces rematada en front\u00f3n triangular como a do Courel ou as de Vila Nova de Gaia, son de maior tama\u00f1o e peso.<\/p>\n

 <\/p>\n

Polo que respecta \u00e1 s\u00faa funci\u00f3n, as tesserae <\/em>te\u00f1en o labor de identificar \u00e1s partes que interve\u00f1en no pacto, a modo de documento de identidade, de a\u00ed o seu car\u00e1cter port\u00e1til, facilmente transportable, fronte \u00e1 t\u00e1bula que serve para dar fe p\u00fablica da relaci\u00f3n que se establece, e como tal \u00e9 custodiada nun edificio p\u00fablico da comunidade, nun lugar visible para todo os membros.<\/p>\n

No caso concreto da peza de Castromao este car\u00e1cter de t\u00e1bula est\u00e1 a\u00ednda m\u00e1is acentuado se cabe, polo feito de que a asa de bronce aparecida na estancia da t\u00e1bula pertence a esta, como pon de manifesto os restos de soldadura que se poden ver no seu reverso, unha vez sometida a un proceso de limpeza e consolidaci\u00f3n, o que facilita que poida ser colgada e exposta facilmente.<\/p>\n

Todo este tipo de documentos, ben sexan de hospitalidade ou de padroado, est\u00e1n redactados polo xeral da mesma forma: Data polo consulado, nome do primeiro suxeito, tipo de pacto e segundo suxeito, conclu\u00edndo coa f\u00f3rmula final na que se indica o delegado que interv\u00e9n no pacto.<\/p>\n

S\u00e1bese que este pacto tivo lugar no ano 132 d. C. porque este ano corresponde aos c\u00f3nsules que aparecen nel: Gneo Xullo Serio Augurino e Gneo Trebio Sergiano, xa que en Roma os anos dat\u00e1banse co nome dos c\u00f3nsules que eran elixidos cada ano.<\/p>\n

Esta peza foi descuberta con motivo das escavaci\u00f3ns que en 1970 realizaron, o ent\u00f3n director do Museo Arqueol\u00f3xico Provincial de Ourense, D. Xes\u00fas Ferro Couselo e D. Xaqu\u00edn Lorenzo Fern\u00e1ndez.<\/p>\n

Os traballos, que se centraron na zona norte da plataforma protexida pola muralla, exhumaron un complexo e interesante conxunto habitacional. Xunto \u00e1 estancia na que apareceu a t\u00e1bula, rectangular, con d\u00faas xanelas, unha na parede norte e outra no sur a nivel do pavimento, destaca unha particular construci\u00f3n circular, sobre a que se edificou outra rectangular con vest\u00edbulo, na que se atopou un peque\u00f1o tesouro formado por 63 denarios e un \u00e1ureo de Claudio.<\/p>\n

A t\u00e1bula \u00e9 unha placa rectangular de bronce, con marco moldurado, e cun ap\u00e9ndice a modo de leng\u00fceta na parte superior, na que se recolle un pacto de hospitalidade entre os coelernos<\/em> e un prefecto da primeira Cohorte dos Celt\u00edberos, cun texto epigr\u00e1fico no que se pode ler:<\/p>\n

\"Replica

Reproducci\u00f3n do texto da T\u00e1bula de Castromao<\/em><\/p><\/div>\n

G(neo) IVLIO. SERVIO. AUGURINO. G(eneo) TREBIO.SERGIANO. CON El(n)S(ulibus).<\/p>\n

COELERNI. EX-HISPANIA. CITERIORE.<\/p>\n

CONVENTUS. BRACARI. CVM. G( neo). AN<\/p>\n

TONIO. AQUELLO. NOVAUGUSTANO<\/p>\n

PRAEF(ecto). COH(ortis). I. CELTIBERORUM.<\/p>\n

LIBERIS. POSTERISQUE. EIVS. HOS<\/p>\n

PITIUM. FECERUNT.<\/p>\n

G(neus). ANTONIVS. AQVILVS. CUM. COELER<\/p>\n

NIS. LIBERIS. POSTERISQUE. EORUM.<\/p>\n

HOSPITIUM. FECIT.<\/p>\n

LEGATUS. EGIT<\/p>\n

P(ublius). CAMPANIVS. GEMINVS.<\/p>\n

 <\/p>\n

Sendo c\u00f3nsules Gneo Xullo Augurino e Gneo Trebio Sergiano, os \u201cCoelerni\u201d da Hispania Citerior e do convento de Braga, fixeron un pacto de hospitalidade con Gneo Antonio Aquilino Novaugustano, prefecto da primeira Cohorte dos Celt\u00edberos cos seus fillos e descendentes. Gneo Antonio Aquilo fixo pacto de hospitalidade cos \u201cCoelerni\u201d, cos seus fillos e descendentes. Actuou como legado Publio Campanio G\u00e9mino.<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Este texto serviu para fixar o nome dun dos c\u00f3nsules como Xullo e non como Xu\u00f1o, como\u00a0 vi\u00f1a facendo at\u00e9 o momento. Outra forma para contar os anos era \u201cab urbe condita\u201d<\/em> \u00e9 dicir, desde a fundaci\u00f3n da cidade, que segundo a tradici\u00f3n foi no ano 753 a. C.<\/p>\n

En canto aos intervintes no pacto, hai que dicir que dos Coelernos<\/em> t\u00ed\u00f1anse noticias polas fontes literarias, sobre todo Plinio e Ptolomeo, e por aparecer entre o dez civitates<\/em> do convento de Braga, no denominado Padrao dous Povos<\/em> de Chaves, columna inscrita na que estes pobos renden homenaxe a Vespasiano. A t\u00e1bula permite situar o seu capital Coeliobriga<\/em> no recinto castrexo de Castromao.<\/p>\n

\"Repro0ducci\u00f3n

Reproducci\u00f3n do edificio onde se atopou a T\u00e1bula<\/em><\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

A pr\u00e1ctica do hospitium<\/em> est\u00e1 ben testemu\u00f1ada no mundo antigo, tanto en Grecia como en Roma, o mesmo entre comunidades, como estas con particulares, e particulares entre si, por medio da que un cidad\u00e1n romano e un estranxeiro, compromet\u00edanse a representarse nas s\u00faas respectivas comunidades.<\/p>\n

Chama a atenci\u00f3n na \u201ct\u00e1bula de Castromao\u201d <\/em>que en datas tan tard\u00edas como o ano 132 d. C. s\u00edgase mantendo a figura do hospitium <\/em>en lugar do patronatus<\/em>, m\u00e1is usual nestes momentos, por medio do que o acordo non se realiza entre partes iguais, sen\u00f3n que unha das partes, a de maior importancia, \u00e9 nomeada patroa da comunidade, o que implica un sometemento, a cambio de que os represente ante o poder romano.<\/p>\n

Polo que respecta \u00e1 outra parte do pacto, Gneo Antonius Aquilus Novaugustanus, prefecto da primeira Cohorte dos Celt\u00edberos, p\u00e9nsase que puidese ser fillo de Lucio Antonio Aquilo, que aparece nunha inscrici\u00f3n de Barbadillo del Pez (Burgos), o que permitir\u00eda situar o municipio de Nova Augusta, co\u00f1ecido tanto polos testemu\u00f1os epigr\u00e1ficos como polas fontes literarias, nunha \u00e1rea, cuxo centro urbano estar\u00eda na actual localidade burgalesa de Lara dos Infantes.<\/p>\n

Da Cohorte I dos Celt\u00edberos sabemos que a finais do s\u00e9culo I d. C. estivo no norte de \u00c1frica (Mauritania), instal\u00e1ndose anos m\u00e1is tarde, a principios do s\u00e9culo II, no campamento romano de Cidadela (A Coru\u00f1a), onde permanece at\u00e9 o IV, en que pasa a Iuliobriga<\/em> en Reinosa (Santander).<\/p>\n

\"Mapa

Mapa de presenza da Cohors I Celtierorum na Pen\u00ednsula Ib\u00e9rica<\/em><\/p><\/div>\n

Como notario para autentificar o pacto actuou un representante do poder pol\u00edtico-administrativo, o legado Publius Campanius Geminus<\/p>\n

 <\/p>\n

Doutra banda, cabe apuntar que desde o Concello de Celanova impulsouse a recreaci\u00f3n do poboado ficticio<\/em><\/strong>, creando unha r\u00e9plica do asentamento poboacional, para efectuar nel a rodaxe dunha pel\u00edcula (\u201cGalaicus\u201d,<\/em> da produtora espa\u00f1ola ZircoZine, que estar\u00eda interpretada polo actor Lu\u00eds Tosar no papel do xeneral romano D\u00e9cimo Xu\u00f1o Bruto) e, posteriormente, dedicalo ao turismo.<\/p>\n

Desta maneira, a escasos metros do complexo arqueol\u00f3xico de Castromao, asoman estas reproduci\u00f3ns de vivendas castrexas e de influencia romana.<\/p>\n

\"Celanova,

Celanova. Recreaci\u00f3n del poblado castrexo<\/em><\/p><\/div>\n

Ademais, o Concello de Celanova puxo en marcha a campa\u00f1a Revive Castromao, por medio do v\u00eddeo \u201cRevive Castromao 2020\u201d<\/em> para enxalzar o valor deste importante castro.<\/p>\n

https:\/\/youtu.be\/cUmJ2Jhr-TA<\/a><\/p>\n

 <\/p>\n

E para finalizar, cabe dicir que durante uns anos, cada mes de agosto, normalmente o segundo s\u00e1bado, con ocasi\u00f3n das festas de Celanova, celebr\u00e1base o Foli\u00f3n Castrexo para conmemorar o pacto de hospitalidade que se asinou entre romanos e castrexos no ano 132 d. C., formalizado entre un prefecto da primeira Cohorte dos Celt\u00edberos (Cohors I Celtiberorum<\/em>) e representantes do poboado castrexo, do cal quedou constancia a trav\u00e9s da Tessera Hospitalis<\/em>, que comentabamos en par\u00e1grafos anteriores.<\/p>\n

 <\/p>\n

Se estades interesados no mundo dos castros, recomend\u00e1mosvos a lectura dalg\u00fans dos nosos post <\/em><\/strong>xa publicados:<\/p>\n