{"id":7897,"date":"2026-04-08T19:19:23","date_gmt":"2026-04-08T18:19:23","guid":{"rendered":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/?p=7897"},"modified":"2026-04-08T19:19:23","modified_gmt":"2026-04-08T18:19:23","slug":"las-pandemias-y-epidemias-en-el-devenir-historico","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/las-pandemias-y-epidemias-en-el-devenir-historico\/","title":{"rendered":"As pandemias e epidemias no devir hist\u00f3rico"},"content":{"rendered":"

Cando parece que comezamos a ver a luz para sa\u00edr desta fat\u00eddica etapa de pandemia que nos tocou vivir, cando parece que o inicio da vacinaci\u00f3n nos vai a axudar a recuperar as nosas vidas, creo que \u00e9 chegado o momento de reflexionar e tentar aprender algo do desolador tempo vivido nestes \u00faltimos meses.<\/p>\n

Necesitaremos perspectiva temporal para valorar o impacto que supuxo o COVID-19 na nosa vida, no traballo, na formaci\u00f3n, nas viaxes, nas nosas relaci\u00f3ns sociais e familiares? , pero esperemos que servise para cambiar os nosos valores, que servise para apreciar o pr\u00f3ximo e o coti\u00e1n, aquilo que parec\u00eda que nada nin ningu\u00e9n nos pod\u00eda arrebatar; que servise para confirmar a nosa fraxilidade.<\/p>\n

Ao longo da historia as enfermidades que xurd\u00edan, e en escaso tempo atacaban \u00e1 poboaci\u00f3n superando fronteiras, revolucionaron a sociedade, a econom\u00eda, a investigaci\u00f3n e o medicamento.<\/p>\n

As grandes pandemias mundiais contribu\u00edron a derrocar imperios, cambiar os costumes sociais, alterar o comercio, modificar o transporte e interpretar a relixi\u00f3n. En definitiva, cambiaron a historia.<\/p>\n

Fagamos un repaso da influencia que as grandes pandemias tiveron no discorrer da historia da humanidade.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

A chamada Praga de Justiniano <\/em><\/strong>\u00e9 a primeira pandemia da que se ten constancia. Aconteceu entre os anos 541-549 e afectou a todo o imperio romano de oriente (parte de Europa, Asia e \u00c1frica).<\/p>\n

Iniciouse na cidade de Constantinopla, capital de imperio, que contaba con case 800.000 habitantes, estend\u00e9ndose a todo o imperio. O propio Justiniano foi v\u00edtima desta peste, a\u00ednda que logrou recuperarse.<\/p>\n

Tivo a s\u00faa orixe en Etiop\u00eda, estend\u00e9ndose por Exipto at\u00e9 alcanzar Constantinopla, epicentro do Imperio Romano de Oriente gobernado, neses momentos, polo emperador Justiniano, ao que debemos a codificaci\u00f3n do dereito romano.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

O n\u00famero de falecidos diarios pola peste ocasionou un grave problema de enterramento para o imperio. Os romanos daban unha gran importancia \u00e1 subministraci\u00f3n de auga fresca. A eles deb\u00e9moslles os acueductos. Por iso,\u00a0 fixouse a localizaci\u00f3n dos enterramentos lonxe do centro urbano, pero a gran avalancha de mortes diarias, orixinou un descontrol na retirada de cad\u00e1veres e unha histeria colectiva \u00e1 hora de desfacerse dos mesmos para evitar os contaxios. Justiniano requisou tumbas privadas para acumular os cad\u00e1veres amontoados en fosas com\u00fans, pero esa medida non foi suficiente. Empezouse ent\u00f3n a escavar en todos os lugares dispo\u00f1ibles, chegando a utilizarse as torres das murallas para lanzar aos mortos aos cantiis esperando que a marea llos levase.<\/p>\n

Non faltaron lecturas espirituais\u00a0 e apocal\u00edpticas do que estaba a suceder, atribu\u00edndo esta \u201cenfermidade diab\u00f3lica\u201d<\/em> a unha vinganza de Deus orixinada polos pecados da poboaci\u00f3n. Desde o punto de vista pag\u00e1n, tam\u00e9n se recorreu \u00e1 oniromancia e aos ung\u00fcentos preparados por supostos meigos.<\/p>\n

Despois de catro meses demoledores, no outono do ano 542 a peste perdeu vigor e abandonou Constantinopla propag\u00e1ndose por outros territorios, ao que axudaron os desprazamentos\u00a0 do ex\u00e9rcito e os movementos comerciais a trav\u00e9s dos portos mar\u00edtimos e fluviais.<\/p>\n

O \u00edndice de falecementos c\u00f3ntanse por mill\u00f3ns e as s\u00faas consecuencias foron catastr\u00f3ficas para o Imperio. Os problemas econ\u00f3micos que arrastraba o imperio v\u00edronse agravados, increment\u00e1ndose a desigualdade social, a corrupci\u00f3n e os conflitos internos.<\/p>\n

Nun rebrote desta mesma praga en Roma, al\u00e1 polo ano 590, o papa Gregorio Magno organizou unha procesi\u00f3n para pedir axuda a Deus. Esta aglomeraci\u00f3n de miles de persoas non logro m\u00e1is que favorecer o contaxio. Segundo a lenda cando a procesi\u00f3n chegou ante o mausoleo de emperador Adriano, apareceu o arcanxo San Miguel quen cunha espada chameante detivo a epidemia. Por mor desa lenda o mausoleo co\u00f1\u00e9cese co nome de castelo de Sant\u00b4Angelo e est\u00e1 coroado por unha estatua do arcanxo en bronce.<\/p>\n

 <\/p>\n

Cando falamos da Peste Negra<\/em><\/strong> \u00e1 que dedicamos unha entrada neste Blog \u201cA peste na Idade Media\u201d<\/a>, pensamos na Idade Media. Con todo, a\u00ednda que o peor dos seus brotes viviuse a mediados do s\u00e9culo XIV, seguiron existindo brotes at\u00e9 o s\u00e9culo XVIII, a\u00ednda que de menor virulencia.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Est\u00e1 considerada como unha das maiores pandemias da humanidade polo n\u00famero de falecementos, a gran velocidade coa que se propagou e o tempo que se tardou en descubrir a s\u00faa orixe e tratamento.<\/p>\n

 <\/p>\n

Outra dos virus que afectaron \u00e1 humanidade foi o das Vexigas<\/em><\/strong>. O virus variola provocaba p\u00fastulas que aparec\u00edan na pel e deixaban unhas feas marcas a quen o sufr\u00eda, se sobreviv\u00eda ao mesmo!.\u00a0 Provocaba unha enfermidade grave e moi contaxiosa que alcanzaban unhas altas taxas de mortalidade (m\u00e1is do 30% dos infectados).<\/p>\n

As probas m\u00e1is temper\u00e1s desta enfermidade at\u00f3panse na *momia do fara\u00f3n exipcio *Rams\u00e9s V (1157 a.C),\u00a0 que presenta o que parecen marcas de vexigas na s\u00faa pel.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

A enfermidade foise estendendo paulatinamente e a paso lento a trav\u00e9s das rutas comerciais, pero onde realmente resultou devastadora foi no novo mundo. Os conquistadores e viaxeiros foron portadores dunha enfermidade para a que os habitantes das novas terras non ti\u00f1an defensas, ocasionando a morte de miles de persoas. A contribuci\u00f3n espa\u00f1ola para a erradicaci\u00f3n da enfermidade en Am\u00e9rica coa expedici\u00f3n Balmis no ano 1803 \u00e9 orixe dunha interesante entrada neste Blog \u201cExpedici\u00f3n Balm\u00eds, os nenos da vacina contra as vexigas\u201d.<\/a><\/p>\n

A maior expansi\u00f3n das vexigas por Europa produciuse no s\u00e9culo XVIII, infectando e desfigurando a mill\u00f3ns de persoas. Famoso \u00e9 a maquillaxe da ra\u00ed\u00f1a Isabel I de Inglaterra quen usaba a maquillaxe de chumbo para cubrir as s\u00faas cicatrices de vexigas.<\/p>\n

O descubrimento da vacina, o que se co\u00f1ece como variolizaci\u00f3n, baseada en infectar ao paciente co virus de forma controlada logrou erradicar esta enfermidade. En 1977 rexistrouse o \u00faltimo caso do contaxio do virus en Somalia. Tres anos despois a enfermidade declarouse erradicada.<\/p>\n

As vexigas xunto coa peste bovina foron as \u00fanicas d\u00faas enfermidades erradicadas polo ser humano.<\/p>\n

 <\/p>\n

Outro das grandes pandemias da historia \u00e9 a mal chamada Gripe Espa\u00f1ola<\/em><\/strong>, na que non me vou a estender por ser orixe dunha entrada neste blog \u201cA Gripe espa\u00f1ola\u201d<\/a>. S\u00f3 lembrar que a ela lle debemos m\u00e1is de 40 mill\u00f3ns de mortes en 1918. Foi a causante do cambio da estratexia da sa\u00fade p\u00fablica en moitos pa\u00edses que optaron por adoptar o concepto de medicamento socializada, reforz\u00e1ndose a vixilancia e a atenci\u00f3n m\u00e9dica das enfermidades infecciosas. Ademais, como na actualidade, en contra das medidas que se tomaron para paliar a pandemia xurdiron movementos como \u201ca liga anti-m\u00e1scaras\u201d,<\/em> \u00e1 que tam\u00e9n dedicamos a entrada: \u201cGripe do 18. A liga anti-m\u00e1scaras\u201d.<\/a><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

A primeira gran pandemia medi\u00e1tica foi o\u00a0 virus da inmunodeficiencia humana (VIH), m\u00e1is co\u00f1ecida como Sida<\/em><\/strong>. O seu impacto a finais do s\u00e9culo *XX foi demoledor no \u00e1mbito social, econ\u00f3mico e sanitario en todo o mundo. Foi a primeira pandemia \u00e1 que se enfrontou unha sociedade tecnoloxicamente avanzada.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Presumiblemente a s\u00faa orixe foi animal e os seus efectos consisten no esgotamento do sistema inmunol\u00f3xico. O virus en si mesmo non \u00e9 letal, pero si o son as s\u00faas consecuencias que deixan ao organismo desprotexido fronte a outras enfermidades que, finalmente, desembocan na morte.<\/p>\n

Posiblemente non sexamos conscientes de que este virus ocasionou m\u00e1is de 25 mill\u00f3ns de mortes. Personaxes p\u00fablicos mundialmente famosos foron devorados por esta enfermidade da talla de Freddy Mercury, Rod Hudson ou Anthony Perkins.<\/p>\n

 <\/p>\n

A presenza deste virus identificado en 1983, cambiou os comportamentos, os h\u00e1bitos sanitarios, o consumo de *dogas, os m\u00e9todos de prevenci\u00f3n e as relaci\u00f3ns sexuais.<\/p>\n

 <\/p>\n

Otras epidemias<\/em><\/strong> no han contado con la repercusi\u00f3n de las se\u00f1aladas, bien por haber sido territoriales, no afectando a todo el mundo o bien porque, pese a haber contribuido a cambiar la econom\u00eda o la sociedad, hemos aprendido a vivir con ellas o a vacunarnos para que su avance no derive en pandemia. \u00a0Dentro de estas a t\u00edtulo de ejemplo, se pueden se\u00f1alar:<\/p>\n