Nunha \u00e9poca na que o medicamento estaba nun estadio moito menos avanzado que na actualidade, o enxe\u00f1o e o arroxo duns cuantos permitiu que o remedio para as temidas vexigas, chegase a terras americanas al\u00e1 polos inicios do s\u00e9culo XIX.<\/p>\n
Corr\u00edan os \u00faltimos anos do s\u00e9culo XVIII, e a enfermidade das vexigas era un aut\u00e9ntico inimigo a combater entre os habitantes das colonias espa\u00f1olas americanas. Como adoita ser habitual, os m\u00e1is castigados foron os m\u00e1is menesterosos, neste caso os ind\u00edxenas. E tam\u00e9n como adoita ser habitual, eran necesarios para manter a actividade econ\u00f3mica do Imperio espa\u00f1ol.<\/p>\n
<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/recreacionhistoria.com\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/OrigenVacuna-150x150.png\" "\\"\\"")
<\/p>\n
<\/p>\n
Uns anos antes, no ano 1796, o ingl\u00e9s Edward Jenner dec\u00e1tase de que as campesi\u00f1as que traballan con gando vac\u00fan non enferman coas vexigas humanas, unha enfermidade que desde s\u00e9culos atr\u00e1s causaba verdadeiros estragos entre a poboaci\u00f3n europea, especialmente cos nenos. Descobre que o pus das vexigas das vacas (vexigas vac\u00faas ou cowpox) \u00e9 benigno para o humano, pois as p\u00fastulas que forma nas mans dos humanos son parecidas \u00e1s que provoca as vexigas humanas, pero naquelas son moito m\u00e1is benignas. Jenner decide enton mesturar os flu\u00eddos das d\u00faas especies nun neno. Os experimentos de Jenner e a comunicaci\u00f3n do seu achado producir\u00edase ao longo do ano 1798.<\/p>\n
No caso de Espa\u00f1a a vacina empezou a utilizarse a finais do ano 1800, xa que esta enfermidade era unha permanente ameaza para os espa\u00f1ois, e ademais esta enfermidade levou aos novos territorios americanos da Coroa espa\u00f1ola.<\/p>\n
Por tanto Jenner descubriu a vacina (palabra que prov\u00e9n de vaca), pero o \u00e9xito da extensi\u00f3n da vacinaci\u00f3n pert\u00e9ncelle a Francisco Javier Balmis, que capitaneou a primeira gran operaci\u00f3n de sa\u00fade p\u00fablica como ning\u00fan outro pa\u00eds fix\u00e9rao at\u00e9 a \u00e9poca. Non s\u00f3 conseguiu transportar o soro vacun\u00edfero, ademais ensinou a inocular e declarou a guerra \u00e1 enfermidade. Logrou que en todas as igrexas do Novo Mundo e de Filipinas os sacerdotes vacinasen e levasen ese rexistro en paralelo ao do bautismo.<\/p>\n
Neste post imos tentar resumir o acontecido.<\/p>\n
<\/p>\n
Orixe da expedici\u00f3n Balmis<\/h2>\n
Eran unha \u00e9poca na que atopamos unha forte sensibilizaci\u00f3n da Casa Real, que dentro do Palacio sufriu perdas entre os seus membros por mor das vexigas, padecendo incluso a enfermedad Mar\u00eda Luisa, filla do rei Carlos IV, sentindo o medo cara \u00e1 enfermidade coa mesma intensidade que o pobo. Doutra banda, as noticias procedentes de Ultramar, que informaban dos dram\u00e1ticos efectos que causaban as epidemias de vexigas que arrasaban desde 1802 os territorios do *Virreinato de Santa Fe e do Per\u00fa. A poboaci\u00f3n minguaba, do mesmo xeito que diminu\u00eda a forza de traballo e a recadaci\u00f3n de impostos.<\/p>\n
A variola era unha enfermedade que causaba estragos entre a poboaci\u00f3n, de feito se lle co\u00f1ec\u00eda como o Ministro da morte.<\/em><\/p>\n A expedici\u00f3n ti\u00f1a como \u00fanico obxetivo propagar e perpetuar a vacuna contra a variola.<\/p>\n A decisi\u00f3n de enviar unha expedici\u00f3n coa vacina foi tomada polo monarca espa\u00f1ol tras ouvir o Ditame do Consello de Indias, e tam\u00e9n do Consello de Facenda e os seus m\u00e9dicos de C\u00e1mara.<\/p>\n A expedici\u00f3n contou con fondos p\u00fablicos, co apoio do Rei Carlos IV.<\/p>\n A actuaci\u00f3n por parte da Corte Espa\u00f1ola consistiu en encargar ao m\u00e9dico militar alacantino, Francisco Javier Balmis e Berenguer, que por ent\u00f3n era un m\u00e9dico de reco\u00f1ecido prestixio e atesouraba unha dilatada experiencia en misi\u00f3ns exteriores, a direcci\u00f3n dunha misi\u00f3n filantr\u00f3pica que ter\u00eda como obxectivo levar o remedio preventivo \u00e1 terrible enfermidade que azoutaba a mill\u00f3ns de persoas en todo o mundo. Balmis era un especialista en vacinaci\u00f3n e ademais exercera durante uns anos a funci\u00f3n de m\u00e9dico militar en terras americanas.<\/p>\n Corr\u00eda o d\u00eda 4 de agosto de 1803. Polo seu liderado nesta misi\u00f3n dita faza\u00f1a pasou \u00e1 historia co nome da \u201cExpedici\u00f3n Balmis\u201d<\/strong>, <\/em>a\u00ednda que a s\u00faa denominaci\u00f3n correcta ser\u00eda: a Real Expedici\u00f3n Filantr\u00f3pica da Vacina contra as vexigas.<\/em><\/strong><\/p>\n Os preparativos da expedici\u00f3n tiveron lugar na primavera e ver\u00e1n do ano 1803, centr\u00e1ndose fundamentalmente en localizar un barco apropiado, recrutar o persoal necesario e determinar e elixir os criterios de conservaci\u00f3n da vacina na s\u00faa \u00f3ptima natureza para a propagaci\u00f3n.<\/p>\n O d\u00eda 8 de outubro de 1803 formalizouse a contrataci\u00f3n da corveta <\/strong>“Mar\u00eda Pita”<\/strong>,<\/em> e o per\u00edodo de contrataci\u00f3n era duns 4 meses, pois se pensaba que a traves\u00eda non ser\u00eda demasiado longa, por iso fixouse no contrato que a duraci\u00f3n ser\u00eda at\u00e9 o d\u00eda 27 de xaneiro de 1804. A realidade foi ben distinta, pois ao finalizar o per\u00edodo de contrataci\u00f3n a corveta a\u00ednda estaba en terras americanas, m\u00e1is concretamente no porto da Habana, polo que se procedeu a prorrogar o contrato coas mesmas condici\u00f3ns iniciais, isto \u00e9 sufragando un custo de 1400 pesos mensuais polo fletamento.<\/p>\n O primeiro problema quetivoa expedici\u00f3n foi de financiamento<\/em><\/strong>. A\u00ednda que se pretend\u00eda que o persoal a bordo fose voluntario o certo \u00e9 que hab\u00eda que facer un forte aprovisionamento de material, e desta forma o orzamento estimado inicialmente de 200 doblones, terminar\u00eda convert\u00e9ndose realmente nun gasto de 90.000 reais de v\u00e9ll\u00f3n.<\/p>\n Todos os gastos corr\u00edan a cargo da Real Facenda. Deste xeito o poder p\u00fablico hispano controlaba a principal faza\u00f1a sanitaria do mundo ilustrado. Os poderes p\u00fablicos coloniais pod\u00edan financiar os gastos dos expedicionarios desde o Ramo de Tributos de Indios, os Censos de Indios, o Ramo de Propios ou os Diezmos eclesi\u00e1sticos. Sa\u00edse de onde fose o di\u00f1eiro sempre baixo condici\u00f3ns equitativas e ventaxosas para a facenda.<\/em><\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Esta operaci\u00f3n tivo como punto de partida o porto da cidade da Coru\u00f1a <\/em><\/strong>o \u00faltimo d\u00eda do mes de novembro do ano 180<\/em>3.<\/em><\/strong><\/p>\n O feito de que a expedici\u00f3n parta desde A Coru\u00f1a \u00e9 posible porque xa Carlos III hab\u00eda outorgado \u00e1 cidade o privilexio de consideralo porto autorizado para enviar barcos a ultramar.<\/p>\n Antes de partir, Balmis pide ao m\u00e9dico do Hospital da Caridade da Coru\u00f1a, Antonio Posse Roybanes<\/strong><\/em>, quen xa no ano 1801 hab\u00eda vacinado contra a viruela ao seu propio neto, que mante\u00f1a o cultivo que se utilizar\u00e1 como vacina custodiado nalg\u00fan lugar seguro, pois deb\u00eda telo como repositorio no caso de que alfo fallase durante a expedici\u00f3n. Posse Roybanes a mant\u00e9n activa vacinando a poboadores da cidade, convert\u00e9ndose as\u00ed no primeiro centro de vacinaci\u00f3n.<\/p>\n Acompa\u00f1aba a Balmis o doutor catal\u00e1n, de 26 anos de idade, Jos\u00e9 Salvany e Lleopart, en calidade de Subdirector da Expedici\u00f3n, y completaban o equipo: Isabel Zendal e G\u00f3mez, coru\u00f1esa e directora da Casa de Exp\u00f3sitos, da Coru\u00f1a, os enfermeiros Basilio Bola\u00f1os, Pedro Ortega e Antonio Pastor; dous practicantes: Francisco Pastor Balmis e Rafael Lozano P\u00e9rez e dous axudantes: Antonio Guti\u00e9rrez Robredo e Manuel Juli\u00e1n Grajales. Con Pedro el Barco como capit\u00e1n de la corbeta Mar\u00eda Pita.<\/p>\n A expedici\u00f3n partiu a bordo da corveta, antes citada, “Mar\u00eda Pita”,<\/em> un barco con 150 toneladas e que era propiedade de Tavera e Sobri\u00f1os. O barco estaba baixo a direcci\u00f3n naval do capit\u00e1n Pedro do Barco e Espa\u00f1a, natural de Somorrostro, Biscaia. O destino era Porto Rico, que alcanzar\u00eda o d\u00eda 12 de marzo do ano 1804.<\/p>\n Os nenos<\/em><\/strong> que iniciaron a expedici\u00f3n foron 22, con idades comprendidas entre os 3 e os 9 anos, hu\u00e9rfanos, procedentes, nunha boa parte da Casa de Exp\u00f3sitos de Santiago. Estes nenos proed\u00edan do orfanato,do que ser\u00edan expulsados o cumplir a idade de 15 anos, e tendr\u00edan, sin duda, un futuro poco halag\u00fce\u00f1o, sin acceso a educaci\u00f3n ou aprendizaxe dun oficio. Tr\u00e1tabase de 22 nenos “voluntarios”<\/em>, non habendo, inicilamente, ningunha nena. A oferta consist\u00eda en alimentaci\u00f3n, vestido e educaci\u00f3n.<\/p>\n Por idades a distribuci\u00f3n dos nenos era a seguinte:<\/p>\n Estes nenos eran orixinarios maioritariamente de Galicia, pois a\u00ednda que 10 deles chegaran desde Madrid, o resto foron elixidos as autoridades eclesi\u00e1sticas e o cirurxi\u00e1n de maior categor\u00eda e experiencia do Hospital Real de Santiago na casa de Exp\u00f3sitos desta cidade. A condici\u00f3n primordial era que os menores non pasasen xa as vexigas.<\/p>\n Para a traves\u00eda Balmis estableceu que se lle deb\u00eda prover a cada neno con “un fardo con dous pares de zapatos, seis camisas, un chapeu, tres pantal\u00f3ns e tres chaquetas de lenzo, un pantal\u00f3n e chaqueta de pano para os d\u00edas fr\u00edos, tres pa\u00f1uelos de cuello e outros tanto de nariz, as\u00ed como un peite<\/em>“. Para comer: “un vaso, un prato e un xogo completo de cubertos”.<\/em><\/p>\n O proxecto requer\u00eda a presenza dunha ducia denenos, m\u00e1is ou menos cada 25 ou 30 d\u00edas. O certo e que o n\u00famero de nenos foi cambiando, pois hubo un bo n\u00famero de menores que se foron incorporando ao longo do proxecto, nos portos nos que a corveta fac\u00eda escala. As\u00ed aparece recollido, que no trayecto maislongo, o que un\u00edas a cidademexicana de Acapulco coas Filipinas, ian a bordo un total de vinteseis nenos. Moitos deses nenos que se \u00edan incorporando eran cedidos polas s\u00faas familias, recibindo a cambio unha indemnizaci\u00f3n. Cabe apuntar tam\u00e9n que nun tramo da expedici\u00f3n, o comprendido entre a cidade cubana da Habana e a mexicana de Porto de Sisal, non \u00edan nenos, sen\u00f3n escravos para o transporte da vacina.<\/p>\n As normas da expedici\u00f3n indicaban claramente o coidado que os nenos deb\u00edan recibir. Ning\u00fan de eles regresou a Galicia.<\/p>\n “… ser\u00e1n ben tratados, mantidos e educados, ata que te\u00f1an ocupaci\u00f3n ou destino con que vivir, conforme a s\u00faa clase e devolvelos aos pobos da s\u00faa natureza, os que se sacasen con esa condici\u00f3n”.<\/em><\/p>\n <\/p>\n Muller desco\u00f1ecida ata non fai moito tempo, Isabel Zendal G\u00f3mez<\/strong><\/em> (ou Cendala, ou Sendais, segundo as fontes) foi a primeira muller que participou de maneira oficial nunha expedici\u00f3n mar\u00edtima espa\u00f1ola. Tras falecer a s\u00faa nai, e tendo ela 13 anos de idade, decide abandonar a s\u00faa casa e buscar unha forma de vida na cidade da Coru\u00f1a, onde empezou a traballar en casa do adiado comerciante G<\/strong>er\u00f3nimo Hijosa<\/strong><\/em>, prior da Congregaci\u00f3n dos Dolores, con sede na igrexa coru\u00f1esa de San Nicol\u00e1s.\u00a0Como era especialmente inquieta e lista, en tempos en que a muller ti\u00f1a moi dif\u00edcil sa\u00edr dunha situaci\u00f3n de orixe como a s\u00faa, lograr\u00eda en marzo de 1800 empezar a traballar na Casa de Exp\u00f3sitos da Coru\u00f1a, sita dentro do complexo do Hospital da Caridade, fundado pola coru\u00f1esa Teresa Herrera, onde se ben chegou a exercer o cargo de reitora, o certo \u00e9 que as condici\u00f3ns retributivas non iban parellas ao nome do cargo, pois a s\u00faa retribuci\u00f3n mensual, segundo indican os libros de contabilidade, que se gardan no Arquivo Municipal coru\u00f1\u00e9s, ascend\u00eda a uns 50 reais ao mes, ademais dunha libra diaria de pan. Escasa retribuci\u00f3n se a comparamos cos 100 reais mensuais que cobraba a lavandeira ou os 150 reais mensuais que cobraba o Capell\u00e1n do Hospital.<\/p>\n Cando o responsable da expedici\u00f3n da viruela, Jos\u00e9 Balmis, consciente da dificultade de lidiar con m\u00e1is unha vintena de nenos nunha longa traves\u00eda por mar, recorre a ela co fin de que faga os labores de coidado deste, ofrece unha compensaci\u00f3n de 10.000 reais anuais, \u00e1 que haber\u00eda que engadir unha pensi\u00f3n vitalicia, a partir do ano 1811 pasar\u00eda a cobrar unha pensi\u00f3n de 5.000 reais anuais.<\/p>\n O 14 de outubro de 1803 publicouse o decreto no que se incorporaba a Isabel Zendal na Expedici\u00f3n Filantr\u00f3pica da Vacina:<\/p>\n “Conform\u00e1ndose o rei coa proposta de V.M. e do director da expedici\u00f3n destinada a propagar en Indias a inoculaci\u00f3n da vacina, permite S.M. que a Rectora da Casa de Exp\u00f3sitos desa cidade sexa incorporada na mesma expedici\u00f3n en clase de Enfermeira, co soldo e axuda de costa sinalada \u00f3s enfermeiros, para que coide durante a navegaci\u00f3n da asistencia e aseo dos nenos que te\u00f1an que embarcarse e cesamento a repugnancia que se experimenta nalg\u00fans pais de fiar os seus fillos \u00f3 cuidado daqueles, sen o alivio dunha muller do providad. Con esta data, paso o aviso correspondente ao Ministerio de facenda para que a rectora reciba nesa cidade a axuda de costa de tres mil reais con destino \u00e1 s\u00faa habilitaci\u00f3n e para o aboamento en Indias do soldo de cincocentos pesos fortes anuais, contados desde o d\u00eda que se embarque e a metade ao seu regreso, que deber\u00e1 ser conta do Erario; e a V.M. o participo de real orde para a intelixencia da Xunta de caridade, de que \u00e9 presidente, e noticia da interesada. Dios gu\u00ede a V.M. moitos anots. San Lorenzo e Outubro, 14 de 1803.<\/p>\n Josef Antonio Caballero.<\/em><\/p>\n Don Ygnacio Carrillo y Niebla”.<\/em><\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n O labor de Isabel Zendal tivo tal relevancia que o propio Balmis deixou por escrito o seguinte: “infatigable, noite e d\u00eda, derramou todas lasternuras da m\u00e1is sensible nai sobre os 26 angelitos que ten ao seu coidado, do mesmo xeito que o fixo desde a Coru\u00f1a e en todas as viaxes, e asistiunos enteiramente nas s\u00faas continuadas enfermidades”.<\/em><\/p>\n En cuanto a su vida personal hay que decir que Isabel tuvo un hijo al que llam\u00f3 Benito, nacido en 1796.<\/p>\n Quedar\u00edase a residir en Poboa dos \u00c1ngeles, M\u00e9xico, onde falecer\u00eda, e onde na s\u00faa memoria d\u00e1 nome \u00e1 Escola de enfermar\u00eda da devandita localidade. Ademais, en M\u00e9xico decidiuse outorgarlle o premio nacional de enfermar\u00eda desde 1974, establecendo ademais uns premios de enfermar\u00eda que levan o seu nome.<\/p>\n A propia Organizaci\u00f3n Mundial da Sa\u00fade (OMS), no ano 1950, reco\u00f1eceu como a primeira enfermeira en misi\u00f3n internacional.<\/p>\n Na s\u00faa memoria na cidade da Coru\u00f1a atopamos varios testemu\u00f1os, como que deu nome a unha r\u00faa na cidade vella coru\u00f1esa, ten unha escultura, de Francisco Escudero, na praza de Zalaeta, tam\u00e9n aparece no Balc\u00f3n de Balmis, na Domus (Museo do home, na Coru\u00f1a) onde hai unha columna por cada neno participante na expedici\u00f3n, de Balmis e da propia Isabel Zendal, cunha placa con recordando a cada un delas.<\/p>\n Tras recuperala do olvido, a s\u00faa vida, polo menos a s\u00faa participaci\u00f3n na expedici\u00f3n aparece reflectida, a partir de comezos do s\u00e9culo XXI, en diferentes obras literarias, algunha pel\u00edcula e serie de televisi\u00f3n, e mesmo nun comic.<\/p>\n <\/p>\n Para poder levar o remedio, o doutor Balmis inxectaba a vacina nos nenos<\/strong> <\/em>que far\u00edan de portadores da mesma e coa intenci\u00f3n de que \u00e1 s\u00faa chegada a destino, puid\u00e9sese extraer deles a cepa. O m\u00e9todo consist\u00eda en que cada semana se inoculaban d\u00faas dos nenos co material obtido das p\u00fastulas dos vacinados a semana anterior, gardando unha mostra, a m\u00e1is fresca, nun envase espacial que quedaba protexido ao baleiro. Hai que lembrar que naqueles tempos non exist\u00edan sistemas de refrixeraci\u00f3n.<\/p>\n Esta idea de ir inoculando aos nenos sucesivamente, cada nove ou dez d\u00edas, para que a vacina non chegase a perderse poder\u00eda hoxe en d\u00eda ser considerada de dubidosa \u00e9tica, pero naquela \u00e9poca era urxente atopar un remedio para paliar os estragos que estaba a causar as vexigas.<\/p>\n Resulta f\u00e1cil imaxinar as dificultades da expedici\u00f3n, tanto pola distancia, como polo medio de transporte (un barco dun trinta metros de eslora) duraci\u00f3n (varios meses), o medio (o turbulento Oc\u00e9ano Atl\u00e1ntico) e o feito de que viaxasen durante tan longa traves\u00eda mar\u00edtima tantos nenos, debendo a tripulaci\u00f3n estar vixiante para evitar que os nenos se rascasen o gran da vacina para que non se contaxiasen, as\u00ed como procurar que non houbese disputas e pelexas entre eles. Soportaron temporais e condici\u00f3ns de viaxe moi duras.<\/p>\n Terminar\u00edan falecendo dous dos nenos, cami\u00f1o de Porto Rico: Tom\u00e1s Melit\u00f3n e Juan Antonio, de 3 e 5 anos respectivamente. Parece ser que antes de chegar a Venezuela, falecer\u00eda outro neno m\u00e1is.<\/p>\n <\/p>\n A ruta percorrida pola expedici\u00f3n<\/strong><\/em>, tras ter partido do porto da Coru\u00f1a no ano 1803, fai as primeiras escais en Tenerife e logo en Porto Rico en febreiro de 1804 (segundo alg\u00fans autores o far\u00eda un mes antes, o d\u00eda de Reis), seguindo logo ata Venezuela, pa\u00eds no que unha vez chegado a Caracas, procedeuse a vacinar a m\u00e1is de 2.000 persoas.<\/p>\n <\/p>\n Desde Porto Rico prod\u00facese unha divisi\u00f3n na ruta, as\u00ed un grupo de nenos ao mando de Balmis seguiu a ruta cara ao norte, por Cuba e M\u00e9xico, chegando ata Filipinas, onde estar\u00edan vacinando ata 1807.<\/p>\n Mentres tanto, noutro grupo, dirixido polo doutor Salvany percorreu Sudam\u00e9rica, dirix\u00edndose en primeiro lugar a Cartaxena de Indias, e continuando a partir de a\u00ed polo curso do Magdalena e vacinando en todas as poboaci\u00f3ns riberenas at\u00e9 chega \u00e1 capital de Nova Selecta (actual cidade de Bogot\u00e1). Partir\u00eda logo cara ao Virreinato do Per\u00fa. Pasar\u00eda por Ecuador e Bolivia.<\/p>\n Durante a expedici\u00f3n Salvany padeceu un grave mal de peito, por mor da altura, quedou cun brazo impedido e perdeu a vista dun ollo.<\/p>\n O resultado desta intr\u00e9pida e nova iniciativa foi que centos de miles de persoas quedaron protexidas ante as vexigas.<\/p>\n Tres anos despois de partir da Coru\u00f1a e despois de circunnavegar o globo, o doutor Balmis atracaba en Lisboa. Vacinara a 250.000 persoas, na s\u00faa maior\u00eda nenos. Outras tantas ser\u00eda vacinadas nos anos posteriores \u00e1 s\u00faa chegada grazas aos co\u00f1ecementos que el deixou.<\/p>\n Balmis regresar\u00eda a Espa\u00f1a no ano 1806<\/strong><\/em>, tomando terra en Lisboa e despraz\u00e1ndose posteriormente en carruxe at\u00e9 Madrid, onde falecer\u00eda no ano 1819.<\/p>\n Non tivo a mesma sorte Jos\u00e9 Salvany<\/strong><\/em>, xa que faleceu durante a expedici\u00f3n, no ano 1810<\/strong><\/em>, a\u00ednda que parece ser que tal vez xa iniciara a expedici\u00f3n enfermo de tifus.<\/p>\n A coroa espa\u00f1ola comprometeuse a facerse cargo dos nenos que partiron da Coru\u00f1a ata que fosen maiores de idade ou puidesen valerse por si mesmos. Os 21 que chegaron a M\u00e9xico ingresaron no hospicio e logo, alg\u00fans, foron adoptados, do resto desco\u00f1\u00e9cese o seu destino.<\/p>\n Tam\u00e9n cabe citar que nalg\u00fans casos, durante o traxecto da expedici\u00f3n, non foi posible dispo\u00f1er de nenos suficientes para que exercesen de portadores da vacina, polo que Balmis decidiu comprar tres nenas e un neno escravos.<\/p>\n <\/p>\n Francisco Javier Balmis era unha persoa singular, pois no seu labor era sumamente estrito, e o seu trato non era f\u00e1cil, ademais era celoso do seu poder, pero estaba altamente capacitado, cun don especial para encargarse dunha organizaci\u00f3n tan complexa como resultou ser a expedici\u00f3n.<\/p>\n En canto \u00e1 forma en que se organizaban os procesos de vacinaci\u00f3n, hai que dicir que en canto chegaban a unha nova localidade, cando esta ti\u00f1a certa envergadura, proced\u00eda a entrar en contacto cos poderes e nobreza local: vicerrei, bispos, alcaldes,… Proced\u00edase a vacinar primeiro aos nenos e nenas fillos dos estamentos antes citados, seguramente como maneira de transmitir confianza e animar ao resto da poboaci\u00f3n. O efecto chamada funcionou de maneira importante, pero onde non chegaron aos poboados indios.<\/p>\n Para mobilizar os proxenitores dos nenos destinatarios das vacinas o propio Balmis fixo un chamamento a superar os prexu\u00edzos que puidesen albergar respecto da vacina: “Nais sensibles, non vos deixedes levar dos rodeos que inventou a ignorancia; aproveit\u00e1devos deste beneficio que nos concedeu o ceo para liberar aos nosos fillos de tan devoradora praga”.<\/em><\/p>\n O labor de Balmis consistiu ademais de transportar e inocular as vacinas, en formar aos m\u00e9dicos locais na pr\u00e1ctica da vacinaci\u00f3n, e deixar organizado un sistema para que o labor continuase tras a s\u00faa partida. A estes efectos promoveu a creaci\u00f3n das Xuntas de Vacinaci\u00f3n en todas as capitais dos virreinatos americanos.<\/p>\n Esta Expedici\u00f3n enm\u00e1rcase dentro do conxunto das expedici\u00f3ns ilustradas realizadas pola Coroa hispana nos territorios americanos. A expedici\u00f3n resultou un \u00e9xito m\u00e9dico, e non s\u00f3 logrou levar a vacina a amplos territorios, sen\u00f3n que desenvolveu as estruturas organizativas necesarias para conservala e administrala, o que constitu\u00edu un fito da medici\u00f1a.<\/p>\n A s\u00faa expedici\u00f3n debe ser lembrada non s\u00f3 pola aventura, sen\u00f3n porque conseguiu levar o tratamento da vacina de brazo a brazo, \u00e9 dicir, a vacinaci\u00f3n. Grazas a esta proeza, as vexigas \u00e9 a primeira e \u00fanica enfermidade humana erradicada. O \u00faltimo caso deuse en 1978.<\/p>\n Da dimensi\u00f3n desta faza\u00f1a, cabe resaltar as palabras de Edward Jenner<\/strong><\/em>, o descubridor da vacina, quen dixo acerca da expedici\u00f3n de Balmis: “Non me imaxino que nos anais da historia haxa un exemplo de filantrop\u00eda tan nobre e extenso como este”.<\/em><\/p>\n Sobre o mesmo feito, Alexander von Humboldt<\/strong> <\/em>escrib\u00eda en 1825: \u201cEsta viaxe permanecer\u00e1 como o m\u00e1is memorable nos anais da historia\u201d.<\/em><\/p>\n A faza\u00f1a que supuso esta expedici\u00f3n motivou tam\u00e9n numerosas publicaci\u00f3ns,entre as que recollemos as que lle dedicou o poeta Manuel Jos\u00e9 Quintana<\/strong><\/em>, ao regreso da expedici\u00f3n: (en castel\u00e1n)<\/p>\n <\/p>\n El don de la invenci\u00f3n es de Fortuna,<\/p>\n g\u00f3cele all\u00e1 un ingl\u00e9s (Jenner); Espa\u00f1a ostente<\/p>\n su coraz\u00f3n espl\u00e9ndido y sublime,<\/p>\n y d\u00e9 a su majestad mayor decoro,<\/p>\n llevando este tesoro<\/p>\n donde con m\u00e1s violencia el mal oprime.<\/p>\n o volar\u00e9; que un Numen me lo manda,<\/p>\n yo volar\u00e9: del f\u00e9rvido Oc\u00e9ano<\/p>\n arrostrar\u00e9 la furia embravecida,<\/p>\n y en medio de la Am\u00e9rica infestada<\/p>\n sabr\u00e9 plantar el \u00e1rbol de la vida.<\/p>\n E nestes momentos tan dif\u00edciles que estamos a pasar, en tempos de coronavirus, non \u00e9 casualidade que o Ministerio de Defensa denomine \u00e1 s\u00faa operaci\u00f3n contra o coronavirus co apelido do m\u00e9dico alacantino Francisco Javier Balmis.<\/p>\n Reco\u00f1ecemento patente na denominaci\u00f3n de varias entidades dedicadas ao mundo da sa\u00fade, como \u00e9 o caso do Grupo farmac\u00e9utico galego Zendal, dedicado \u00e1 investigaci\u00f3n, desenvolvemento e fabricaci\u00f3n de medicamentos, ou o Hospital Isabel Zendal, inaugurado durante o ano 2020 en Madrid.<\/p>\n En definitiva unha faza\u00f1a que de non ser certa, soamente caber\u00eda imaxinala como un gui\u00f3n dunha novela ou dunha pel\u00edcula. E se dita iniciativa fose levada a cabo por un cidad\u00e1n dunha gran potencia seguramente hoxe en d\u00eda, Balmis ser\u00eda mundialmente co\u00f1ecido, sendo o protagonista de obras literarias, cinematogr\u00e1ficas, etc.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Isabel Zendal, la madre de todas las vacunas<\/em><\/strong>. De L\u00f3pez Marino, A.<\/p>\n A cidade das mulleres. <\/em><\/strong>Ayuntamiento de A Cour\u00f1a.<\/p>\n La expedici\u00f3n Balmis.<\/em><\/strong> De AA.VV. Edit. Planeta<\/p>\n La expedici\u00f3n del Doctor Balm\u00eds<\/em><\/strong>. De Solar M.<\/p>\n En el nombre de los ni\u00f1os<\/em><\/strong>. De Balaguer Perig\u00fcell y Ballester A\u00f1\u00f3n, R.<\/p>\n National Geographic Historia.<\/em><\/strong><\/p>\n La expedici\u00f3n de Balmis \u2013 Espa\u00f1a en la historia (espanaenlahistoria.org)<\/a><\/p>\n Expedici\u00f3n Balmis (Mancomunidad Hisp\u00e1nica) | Historia Alternativa | Fandom<\/a><\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/recreacionhistoria.com\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/Balmis_2-300x298.jpg\" "\\"\\"")
<\/p>\nA expedici\u00f3n Balmis<\/h2>\n
\n
Quen era Isabel Zendal<\/strong><\/h2>\n
\nTrat\u00e1base dunha muller que naceu, arredor do ano 1773, nunha pequena parroquia, Santa Mar\u00eda de Parada, no municipio coru\u00f1\u00e9s de Ordes. Era filla de campesi\u00f1os pobres galegos que viv\u00eda nun estado de pobreza, xunto cos seus 8 irm\u00e1ns e irm\u00e1ns.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/recreacionhistoria.com\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/BarcoBalmis_2-300x192.jpg\" "\\"\\"")
<\/p>\nComo se transportaba a vacina?<\/strong><\/h2>\n
Ruta percorrida pola Expedici\u00f3n Filantr\u00f3pica da Vacina<\/strong><\/h2>\n
![\"\"](\"https:\/\/recreacionhistoria.com\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/ItinerarioExpedicionBalmis-300x200.jpg\" "\\"\\"")
<\/p>\nPara finalizar<\/h2>\n
![\"\"](\"https:\/\/recreacionhistoria.com\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/TratadoVacunaViruela-170x300.gif\" "\\"\\"")
<\/p>\nReferencias<\/h2>\n