{"id":5930,"date":"2026-04-08T04:42:48","date_gmt":"2026-04-08T03:42:48","guid":{"rendered":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/?p=5930"},"modified":"2026-04-08T04:42:48","modified_gmt":"2026-04-08T03:42:48","slug":"valle-inclan-os-esperpentos","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/valle-inclan-os-esperpentos\/","title":{"rendered":"Valle Incl\u00e1n. Os esperpentos"},"content":{"rendered":"

Valle Incl\u00e1n<\/em> <\/strong>(1866-1936), un dos grandes escritores galegos, cultivou todos os x\u00e9neros literarios e destacou neles pola orixinalidade do seu estilo.<\/p>\n

Viviu durante o reinado de Isabel II, a quen tanto castigar\u00eda coa s\u00faa pluma. Figura e personalidade moi singular, artificiosamente constru\u00edda por el mesmo. A imaxe levemente rom\u00e1ntica da descrici\u00f3n concorda coa que el quixo dar de si mesmo nunha fantasiosa autobiograf\u00eda.<\/p>\n

Proced\u00eda dunha familia paterna de tradici\u00f3n ilustrada e liberal, e familia materna, arraigada en morgados campesi\u00f1os galegos, de li\u00f1axe tradicionalista. Viviu nesa sociedade campesi\u00f1a, arcaica e profundamente tradicional, que foi a fonte de lendas, tradici\u00f3ns e superstici\u00f3ns, personaxes e paisaxes das s\u00faas obras.<\/p>\n

\"\"<\/b><\/i><\/u><\/b><\/i><\/u><\/p>\n

Instalado en Madrid, a partir do ano 1895 converteuse en tertuliano en caf\u00e9s e redacci\u00f3ns de xornais en busca da consagraci\u00f3n literaria. Comezou a cultivar a s\u00faa imaxe estrafalaria. O inconformismo ante a crise de Espa\u00f1a en 1898 traduciuse na pintoresca indumentaria de Valle Incl\u00e1n e na disipaci\u00f3n dos costumes dos denominados “bohemios” <\/em>e en xeral no cambio de c\u00f3digos expresivos, que seguiu a paradigma da linguaxe \u201cart\u00edstico\u201d<\/em> practicado por Rub\u00e9n Dar\u00edo.<\/p>\n

Durante eses anos a s\u00faa dedicaci\u00f3n ao teatro foi moi intensa. At\u00e9 a Primeira Guerra Mundial practicou a militancia pol\u00edtica no Partido Carlista, contra a pol\u00edtica de Restauraci\u00f3n borb\u00f3nica e a ca\u00f3tica situaci\u00f3n do pa\u00eds. Esa ideolox\u00eda pl\u00e1smase literariamente en tres novelas sobre a Guerra Carlista.<\/p>\n

En 1912 ret\u00edrase a Galicia. O car\u00e1cter pol\u00edtico das s\u00faas obras teatrais cr\u00e9alle problemas e vese obrigado a abandonalo. Non buscaba a comercialidade. V\u00edase libre de ataduras e quer\u00eda explorar outras formas literarias abatindo os c\u00f3digos ao uso do teatro burgu\u00e9s, difuminando os l\u00edmites entre novela-drama e permit\u00edndose audacias na forma e o estilo que ao cabo consagrar\u00edalle como un dos dramaturgos m\u00e1is importantes do s\u00e9culo XX.<\/p>\n

Tras o comezo da Primeira Guerra Mundial decl\u00e1rase aliad\u00f3filo, o que lle apartou do Partido Carlista na s\u00faa maior\u00eda xerman\u00f3filo. Foi unha \u00e9poca de gran importancia na s\u00faa traxectoria, pois a\u00ednda que mant\u00e9n silencio creador, a vivencia pr\u00f3xima da guerra proporcionoulle unha excepcional experiencia persoal que transformar\u00eda despois en literatura. A gran guerra supuxo o fin dunha \u00e9poca, deu comezo unha nova orde internacional e consolidouse a idea do fracaso da sociedade burguesa baseada na raz\u00f3n. A liberdade e a fusi\u00f3n de linguaxes art\u00edsticas, ser\u00e1n caracter\u00edsticas xerais da literatura occidental.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Entre 1919 e 1920, Valle Incl\u00e1n sofre unha profunda crise persoal e ideol\u00f3xica que eclosiona nunha nova \u00e9poca da s\u00faa literatura e conduciralle ao esperpento. Imponse unha visi\u00f3n moi cr\u00edtica da realidade nacional, cunha clara toma de postura c\u00edvica. A maior parte da cr\u00edtica considera que se produciu unha viraxe ideol\u00f3xica e est\u00e9tica total, oposto ao modernista anterior, e outro posterior a 1920 esperp\u00e9ntico, comprometido con ela. Do Valle Incl\u00e1n carlista est\u00e9tico a un Valle Incl\u00e1n integrado no anarquismo e o bolchevismo tras un radical viro \u00e1 esquerda. Hai outros que consideran que non foi tan brusca esa evoluci\u00f3n que, o inconformismo \u00e9 unha constante da vida do escritor, a s\u00faa rebeld\u00eda ante a realidade que lle tocou vivir manif\u00e9stase na s\u00faa traxectoria literaria de modos diferentes: primeiro, como unha actitude de fuxida, de evasi\u00f3n da realidade, un mecanismo de protesta, e, a continuaci\u00f3n, trata de reflectir en clave \u00e9pica unha realidade social irremediablemente desaparecida, para contrapola a un presente que repudia. Ambas as v\u00edas -evasiva e ennobrecedora- dir\u00edase que non lle resultan satisfactorias. Por fin, Valle Incl\u00e1n fai patente o seu desacordo coa realidade pol\u00edtico-social contempor\u00e1nea e a s\u00faa preocupaci\u00f3n ent\u00f3n c\u00e9ntrase na procura de recursos art\u00edsticos que fagan m\u00e1is eficaz a s\u00faa actitude cr\u00edtica. O resultado literario dese proceso, ser\u00eda o esperpento.<\/p>\n

Linguaxe desgarrado e \u00f3ptica deformadora da realidade que se aplica ao reinado isabelino, configuran unha visi\u00f3n da historia recente dominada pola s\u00e1tira pol\u00edtica de raizame barroco e extraordinario eficacia comunicativa. Valle Incl\u00e1n denominou \u201cesperpentos\u201d<\/em> s\u00f3 a catro das s\u00faas obras: \u201cLuces de Bohemia\u201d, \u201cOs Cornos de Don Friorenta\u201d, \u201cAs Galas do Defunto\u201d; e \u201cA Filla do Capit\u00e1n\u201d. O tres \u00faltimas inclu\u00edronse no volume \u201cMartes de Entroido\u201d. Nelas perc\u00f3rrese a historia recente de Espa\u00f1a desde as guerras coloniais de Cuba e Marrocos, ao militarismo dominante na pol\u00edtica espa\u00f1ola en plena ditadura de Primo de Rivera (1923-1930), cunha forte carga cr\u00edtica en clave de farsa traxic\u00f3mica. O termo esperpento, adquire a partir de ent\u00f3n significaci\u00f3n literaria, na que se deforma a realidade acentuando os seus trazos grotescos.<\/p>\n

A s\u00faa oposici\u00f3n \u00e1 Ditadura de Primo de Rivera traduciuse nunha nova actividade pol\u00edtica. Incorporouse \u00e1 Alianza Republicana. En abril de 1931 procl\u00e1mase a II Rep\u00fablica, Valle at\u00f3pase entre os seus simpatizantes e \u00e9 nomeado Presidente do Ateneo de Madrid.<\/p>\n

Co proxecto \u201cO Rodo Ib\u00e9rico\u201d manexou fontes documentais convenientemente tratadas. Tras os seus personaxes e episodios, desc\u00f3brese a realidade transformada literariamente. As t\u00e9cnicas narrativas empregadas son cualificadas de \u201ccubistas\u201c<\/em>. Xuxtaposici\u00f3n de episodios que permiten abordar a realidade desde perspectivas moi diferentes, enriquecendo os matices con que se analiza o per\u00edodo hist\u00f3rico. Foi un proxecto moi ambicioso. Trat\u00e1base de novelar a historia contempor\u00e1nea de Espa\u00f1a desde a ca\u00edda de Isabel II en 1868, at\u00e9 o reinado do seu neto Alfonso XIII, quen tam\u00e9n caeu en 1931, s\u00edmbolo do fracaso da Restauraci\u00f3n Borb\u00f3nica.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

Valle Incl\u00e1n concibiu tres series de tres novelas cada unha, pero s\u00f3 public\u00e1ronse as da primeira serie: \u201cA Corte dos Milagres\u201d, \u201cViva o meu Dono\u201d e a inacabada \u201cBaza de Espadas\u201d, que se refiren aos preparativos da Revoluci\u00f3n do 68 que destronou a Isabel II. As demais quedaron pendentes. Novelas pol\u00edticas, onde destaca a denuncia da clase dirixente espa\u00f1ola do s\u00e9culo XIX, cuxo comportamento grotesco resalta. Revela con burla inmisericorde as reviravoltas da vida palaciega: as camarillas cortes\u00e1s, inclu\u00eddos relixiosos iluminados, as intrigas pol\u00edticas de Prim, Gonz\u00e1lez Bravo, o duque de Montpensier e outros personaxes hist\u00f3ricos que buscaban substituto para o trono da ra\u00ed\u00f1a Isabel II, a \u201cra\u00ed\u00f1a castiza\u201d<\/em> da Farsa de 1920, claro precedente tem\u00e1tico e est\u00e9tico destas novelas. Ning\u00fan s\u00e1lvase, un conxunto de fals\u00e1ns sen valores morais. Nin a ra\u00ed\u00f1a caprichosa e casquivana, nin o seu marido o \u201cconsentidor\u201d<\/em> Francisco de Agarrades de Borb\u00f3n, nin os militares fanfarr\u00f3ns e maleducados, nin a nobreza obsoleta. Un desfile de personaxes que son tratados como figuras de monicreque, reducidos a xesto e aceno, nunha expresi\u00f3n que resulta definitoria do seu car\u00e1cter e papel nese \u201crodo ib\u00e9rico\u201d de pandereita e casta\u00f1ola, que Valle castiga coas mellores armas do esperpento.<\/p>\n

 <\/p>\n

Pero sen d\u00fabida Valle Incl\u00e1n \u00e9 reco\u00f1ecido por \u201cos esperpentos\u201d.<\/em><\/strong> El mesmo explicou a s\u00faa teor\u00eda nunha entrevista en ABC en 1928: \u201cHai tres modos de ver o mundo art\u00edstica ou esteticamente: de xeonllos, en p\u00e9 ou levantado no aire: Cando se mira de xeonllos, d\u00e1se aos personaxes, aos heroes, unha condici\u00f3n superior \u00e1 humana (\u2026.). En p\u00e9, que \u00e9 mirar aos protagonistas de novela, como de nosa mesma natureza, coma se fosen eles n\u00f3s mesmos, coma se fose o personaxe un desdobramento do noso eu, con nosas mesmas virtudes e nosos mesmos defectos, esta \u00e9 a maneira que m\u00e1is prospera; Isto \u00e9 Shakespeare, todo Shakespeare… e a terceira maneira, \u00e9 mirar o mundo desde un plano superior e considerar aos personaxes da trama como seres inferiores ao autor, cun punto de iron\u00eda. Os deuses conv\u00e9rtense en personaxes de sainete. Esta \u00e9 unha maneira moi espa\u00f1ola, maneira de demiurgo, que non se cre de ning\u00fan xeito feito do mesmo barro que os seus bonecos. Quevedo ten esa maneira. Cervantes, tam\u00e9n. A pesar da grandeza de Don Quixote, Cervantes crese m\u00e1is cabal e m\u00e1is cordo que el, e xamais se emociona con el… (Tam\u00e9n \u00e9 a maneira de Goya.). E esta consideraci\u00f3n \u00e9 a que me moveu a dar un cambio na mi\u00f1a literatura e a escribir os esperpentos, o x\u00e9nero literario que eu bautizo co nome de esperpentos.\u201d<\/em><\/p>\n

Esta terceira maneira \u00e9 a que el di elixir, definindo aos personaxes dos seus esperpentos como ananos e patizambos, que xogan unha traxedia.<\/p>\n

M\u00e1is que un x\u00e9nero literario debemos considerar o esperpento como unha est\u00e9tica que afecta a toda a etapa final da s\u00faa creaci\u00f3n. Unha estil\u00edstica do populachero pola linguaxe empregada e o extremo das situaci\u00f3ns, que fai que o c\u00f3mico se converta en tr\u00e1xico, e no tr\u00e1xico alb\u00edsquese unha vertente c\u00f3mica. S\u00f3 coa burla e a s\u00e1tira inmisericorde, ser\u00edalle posible representar a degradada historia de Espa\u00f1a do \u00faltimo medio s\u00e9culo. Para Valle, a historia de Espa\u00f1a \u00e9 unha versi\u00f3n bufonesca da historia europea, e a esperpentizaci\u00f3n de personaxes e episodios conv\u00e9rtese no mellor espello en que facela mirarse. Valle convida a pasearse ante eles aos heroes cl\u00e1sicos, que instantaneamente se converten en caricaturas de si mesmos. Todos perderon a s\u00faa orixinal grandeza, porque o autor, ao enfocalos cambiou a s\u00faa perspectiva e veos desde unha posici\u00f3n superior que os fai ananos, deformes ou marionetas de carne e \u00f3so, cuxos f\u00edos move o autor, similares aos populares monicreques de cachiporra que tanto atraeron a Garc\u00eda Lorca, manifestaci\u00f3n esquematizada e moi popular dos conflitos dram\u00e1ticos.<\/p>\n

Tam\u00e9n a subversi\u00f3n apl\u00edcase \u00e1 linguaxe, con rexistros da fala popular, vulgar e desgarrada, integrando procacidade e blasfemia, o argot e a xerga, para reproducir a fala aut\u00e9ntica das clases populares.<\/p>\n

As s\u00faas obras expresan claramente a indignaci\u00f3n de Valle Incl\u00e1n ante a situaci\u00f3n espa\u00f1ola, da que sempre foi moi cr\u00edtico co conxunto da sociedade espa\u00f1ola da \u00e9poca, a que pasa polo espello c\u00f3ncavo para revelar a s\u00faa natureza corrupta, a crueldade, a falta de solidariedade e o ego\u00edsmo.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Valle Incl\u00e1n (1866-1936), un dos grandes escritores galegos, cultivou todos os x\u00e9neros literarios e destacou neles pola orixinalidade do seu estilo. Viviu durante o reinado de Isabel II, a quen tanto castigar\u00eda coa s\u00faa pluma. Figura e personalidade moi singular, artificiosamente constru\u00edda por el mesmo. A imaxe levemente rom\u00e1ntica da descrici\u00f3n concorda coa que el…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":5921,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[262,221],"tags":[367,780,781],"class_list":["post-5930","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia-gl","category-recuncho-da-historia","tag-arte-gl","tag-esperpentos-gl","tag-gallego-gl","category-262","category-221","description-off"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5930","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5930"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5930\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":15981,"href":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5930\/revisions\/15981"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5921"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5930"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5930"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5930"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}