{"id":18252,"date":"2026-06-19T12:00:06","date_gmt":"2026-06-19T11:00:06","guid":{"rendered":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/?p=18252"},"modified":"2026-05-13T23:00:08","modified_gmt":"2026-05-13T22:00:08","slug":"monforte-de-lemos-historia-e-modernidade","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/monforte-de-lemos-historia-e-modernidade\/","title":{"rendered":"Monforte de Lemos. Historia e modernidade"},"content":{"rendered":"

Propo\u00f1\u00e9mosvos unha viaxe ata terras galegas, para co\u00f1ecer un municipio situado ao sur da provincia de Lugo, Monforte de Lemos.<\/em><\/strong><\/p>\n

Monforte at\u00f3pase na confluencia dos r\u00edos Cabe e Sil e \u00e9 a capital da comarca da Terra de Lemos e da Ribeira Sacra.<\/p>\n

Unha vila que, froito dos seus m\u00e1is de 20 s\u00e9culos de historia, \u00e9 un aut\u00e9ntico museo ao aire libre, que nos permite gozar do seu patrimonio monumental de diferentes \u00e9pocas hist\u00f3ricas. Este legado hist\u00f3rico est\u00e1 presente en cada recuncho da cidade, onde as pedras parecen contar historias de tempos pasados.<\/p>\n

Ademais do seu impresionante patrimonio hist\u00f3rico, Monforte ofrece paisaxes espectaculares e unha gran riqueza cultural. E por se isto fose pouco, Monforte \u00e9 o punto de partida perfecto para descubrir os tesouros da Ribeira Sacra, como os seus famosos mosteiros, os vi\u00f1edos en terrazas e os roteiros fluviais polos impresionantes can\u00f3ns.<\/p>\n

Dos romanos, cuxo vestixio quedou patente na cidade, prov\u00e9n a palabra Monforte, do lat\u00edn “mons-fortis”,<\/em> en clara alusi\u00f3n \u00e1 s\u00faa natureza defensiva.<\/p>\n

A palabra Lemos ten d\u00faas posibles orixes. Por unha banda, ser\u00eda unha voz de orixe c\u00e9ltica que significa \u201cterra h\u00famida\u201d ou \u201cterra f\u00e9rtil\u201d<\/em> e parece entroncar coa ra\u00edz da palabra galega “lama”. Por outra, poder\u00eda facer referencia \u00e1 tribo dos Lemavos, top\u00f3nimo que derivase a Lemaos, Lemus e Lemos.<\/p>\n

Ata a reforma da nomenclatura municipal de 1916 o municipio cham\u00e1base simplemente Monforte. Na devandita data o seu nome foi modificado polo de Monforte de Lemos, para as\u00ed diferencialo doutras poboaci\u00f3ns espa\u00f1olas co mesmo nome.<\/p>\n

 <\/p>\n

Historia de Monforte de Lemos<\/strong><\/h2>\n

A historia de Monforte de Lemos rem\u00f3ntase ao Paleol\u00edtico<\/em><\/strong>, e os seus primeiros habitantes co\u00f1ecidos foron os oestrimnios.<\/p>\n

 <\/p>\n

En tempos prerromanos, contorna ao 900-600 a.C., na chamada \u00e9poca “castrexa”<\/em> ou cultura dos castros, propia das tribos c\u00e9lticas, a tribo que poboaba Monforte eran os Lemavos, \u201cos habitantes de terra f\u00e9rtil\u201d.<\/em> Estaban asentados no Castro Dactonio, cuxa localizaci\u00f3n real foi longamente disputada, a\u00ednda que fontes altomedievais apuntan \u00e1 s\u00faa probable localizaci\u00f3n en San Vicente do Pino, n\u00facleo poboacional que foi a orixe do actual Monforte.<\/p>\n

Do Castro apenas quedan uns poucos restos arqueol\u00f3xicos atopados anos atr\u00e1s.<\/p>\n

As primeiras referencias escritas a Monforte son dos historiadores romanos Plinio e Estrab\u00f3n.<\/p>\n

 <\/p>\n

Sucesivamente, os suevos e os visigodos deixaron as s\u00faas propias pegadas<\/em><\/strong>; en \u00e9poca sueva as terras de Lemos pertenceron en gran parte ao Condado Pallarense, relacionado co lugar de Pallares, na parroquia de Baamorto. Como vestixio desta \u00e9poca cons\u00e9rvase un exuberante broche visig\u00f3tico atopado na devandita parroquia monfortina e conservado no Museo Provincial de Lugo.<\/p>\n

 <\/p>\n

Durante a Idade Med\u00eda<\/em><\/strong> atopa Monforte o seu verdadeiro punto \u00e1lxido, pois se constitu\u00edu nun centro de poder.<\/p>\n

A vila de Monforte foi fundada o 10 de abril de 1104 pola infanta dona Urraca e o conde don Ram\u00f3n de Tolosa por orde do rei don Alfonso VI e a s\u00faa muller dona Constanza de Borgo\u00f1a, que a doaron ao conde Froil\u00e1n de Castro e \u00e1 s\u00faa muller Estefan\u00eda co consentimento do abade don Miguel. Outros autores, entre eles o pai frei Antonio Yepes, sinalan que foi en 1074 cando o conde don Froil\u00e1n de Castro e a s\u00faa muller dona Estefan\u00eda S\u00e1nchez recibiran do rei Alfonso VI e da s\u00faa muller a ra\u00ed\u00f1a Constanza as terras de Sarria e de Lemos en San Vicente, onde hab\u00eda monxes benedictinos co consentimento do mencionado abade don Miguel. Obt\u00e9n tam\u00e9n permiso para a celebraci\u00f3n de feiras e mercados para o abastecemento da poboaci\u00f3n. Despois deste acontecemento comezou a chegar xente \u00e1 vila.<\/p>\n

\"Infanta

Infanta Dona Urraca<\/em><\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

Na vila estableceuse a residencia dos poderosos Condes de Lemos, consolid\u00e1ndose as\u00ed como unha cidade-fortaleza constru\u00edda ao redor dun mosteiro benedictino e un castelo pertencente \u00e1 familia Castro.<\/p>\n

Durante a \u00e9poca medieval, constru\u00edronse numerosos mosteiros na comarca, sobre todo nas ribeiras dos r\u00edos Mi\u00f1o e Sil, na zona co\u00f1ecida como Ribeira Sacra, e da cal Monforte ostenta a capitalidade.<\/p>\n

O asentamento dunha comunidade xud\u00eda, que tivo gran importancia na cidade, deixou pegadas no trazado urbano do barrio da Xuder\u00eda, onde se conserva a Casa Gaibor, como testemu\u00f1o diso.<\/p>\n

 <\/p>\n

En 1328<\/em><\/strong>, o rei Alfonso XI instituiu o Condado de Lemos para a familia e a li\u00f1axe dos Castro, que dominou a zona durante s\u00e9culos.\u00a0 Ver o noso post: O condado de Lemos.<\/a><\/p>\n

\"Alfonso

Alfonso XI<\/em><\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

O poder feudal da li\u00f1axe non estivo exento de conflitos: no s\u00e9culo XV, os campesi\u00f1os irmandi\u00f1os rebel\u00e1ronse contra os abusos do conde. A rebeli\u00f3n de \u201cOs Irmandi\u00f1os\u201d<\/em> chegou a destru\u00edr 130 castelos e fortalezas en toda a comunidade durante dous anos. A fortaleza de Monforte de Lemos, desde logo, non foi ningunha excepci\u00f3n, sufrindo notables danos en diferentes puntos da s\u00faa muralla e baluartes defensivos. A maior\u00eda dos nobres v\u00edronse obrigados a fuxir a Castela e Portugal. Esta demoledora revolta campesi\u00f1a mant\u00edvose ata 1469, cando os tres ex\u00e9rcitos se\u00f1oriais \u2013un deles dirixido polo Conde de Lemos\u2013 entraron de novo en territorio galego e sufocaron aqueles ataques e destruci\u00f3n inmisericorde.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

Doutra banda, hai que dicir que, durante a Idade Media, os Condes de Lemos chegaron a ter as posesi\u00f3ns m\u00e1is extensas do Antigo Reino de Galicia, mesmo f\u00f3ra das actuais fronteiras.<\/p>\n

 <\/p>\n

Foi no s\u00e9culo XVII<\/em><\/strong> cando Monforte alcanzou o seu maior esplendor da man de Pedro Fern\u00e1ndez de Castro, VII Conde de Lemos, quen chegou a ser vicerrei de N\u00e1poles e foi mecenas de grandes autores do S\u00e9culo de Ouro como Lope de Vega, Quevedo, G\u00f3ngora e Cervantes. Anos despois, doou \u00e1 cidade a s\u00faa colecci\u00f3n privada de arte sacra, que hoxe pode visitarse no Museo de Arte Sacra.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

No s\u00e9culo XVIII<\/em><\/strong>, durante a Ilustraci\u00f3n, a cidade viviu unha \u00e9poca dourada. E iso que despois da morte sen descendencia da \u00faltima Condesa de Lemos \u2013da li\u00f1axe dos Castro\u2013, o t\u00edtulo, ademais do poder, pasaron a mans de Castela, ao ducado de Alba. Esta circunstancia, do mesmo xeito que noutras comarcas de Galicia, provocou o progresivo abandono destes destacados feudos, quedando, pois, sen avanzar ao ritmo das demais zonas do pa\u00eds.<\/p>\n

 <\/p>\n

Durante a Guerra da Independencia<\/em><\/strong>, Monforte ocupaba unha situaci\u00f3n estrat\u00e9xica no territorio galego durante a guerra da Independencia espa\u00f1ola, o que fixo que fose atacada tres veces polos franceses, quen bombardeaba a poboaci\u00f3n desde o pr\u00f3ximo monte do Pino.<\/p>\n

En 1808, o abade de San Vicente organizara a Xunta de Monforte para opo\u00f1erse \u00e1s tropas francesas. Todas as escaramuzas tiveron lugar en 1809: o 18 de xaneiro, o 20 de abril e desde o 4 ao 11 de xu\u00f1o.<\/p>\n

Durante este conflito, Monforte foi un centro de fabricaci\u00f3n e distribuci\u00f3n de armas, baixo o mando dunha delegaci\u00f3n da Xunta Superior de Galicia. Tam\u00e9n se recrutaba e equipaba a soldados. E niso atopar\u00edase o motivo polo que os franceses arrasaron Monforte, provocando a s\u00faa destruci\u00f3n parcial en 1809, para acabar coas devanditas actividades.<\/p>\n

 <\/p>\n

Xa no s\u00e9culo XIX<\/em><\/strong>, a cidade viviu unha nova etapa de auxe coa chegada do ferrocarril. No ano 1883, nun acto inaugurado polo rei Alfonso XII, p\u00faxose en marcha a li\u00f1a f\u00e9rrea entre Madrid e A Coru\u00f1a.<\/p>\n

 <\/p>\n

En 1885<\/em><\/strong> recibiu, por decreto real, o t\u00edtulo de cidade por parte do rei Alfonso XII, en agradecemento polos seus traballo e esforzos pola chegada do ferrocarril.<\/p>\n

Inici\u00e1base ent\u00f3n unha \u00e9poca de crecemento social, econ\u00f3mico e cultural. Estivo situada en Monforte unha das Irmandades da Fala<\/em>, organizaci\u00f3n con #moito relevancia na vida cultural galega da \u00e9poca.<\/p>\n

 <\/p>\n

Patrimonio monumental de Monforte<\/strong><\/h2>\n

O conxunto monumental de San Vicente do Pino est\u00e1 formado pola Torre da Homenaxe, o Palacio Condal e o Mosteiro Benedictino. Vaiamos por partes:<\/p>\n

 <\/p>\n

O castelo de San Vicente<\/em>.<\/strong><\/p>\n

\u00c9 un dos vestixios m\u00e1is importantes do seu glorioso pasado, testemu\u00f1o da importancia militar e pol\u00edtica de Monforte no pasado. Domina a cidade desde o alto.<\/p>\n

Na actualidade existe moi pouca informaci\u00f3n arquitect\u00f3nica sobre este castelo. Cons\u00e9rvanse restos das murallas que rodeaban a fortaleza e das tres portas de acceso \u00e1 vila, co\u00f1ecidas como a Alcazaba, a m\u00e1is antiga, a Nova e do C\u00e1rcere Vello.<\/p>\n

Do edificio orixinal cons\u00e9rvase o p\u00f3rtico de acceso cos escudos dos Condes de Lemos: \u00e1 esquerda o bras\u00f3n dos Osorio, e \u00e1 dereita o dos Castro: No seu interior un interesante sartego de granito pertencente ao Abad Don Diego Garc\u00eda III, cunha inscrici\u00f3n en lat\u00edn que indica o seu nome en lat\u00edn, Dicacus Garsia, e a data da s\u00faa morte, o 20 de novembro de 1372.<\/p>\n

 <\/p>\n

A Torre da Homenaxe. <\/em><\/strong><\/p>\n

Constru\u00edda entre os s\u00e9culos XIII e XV, era o edificio m\u00e1is importante dentro do castelo, nela celebr\u00e1banse as Cerimonias de Homenaxe, rito que un\u00eda ao se\u00f1or co seu vasaio.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

A torre, sita no alto do monte San Vicente, onde estaba a antiga fortaleza militar, ten 30 metros de altura, 13 metros de lado e muros de 3 metros de grosor. Unha estrutura que vista desde o seu p\u00e9 impresiona e que desde as s\u00faas almeas ofrece un excelente miradoiro de todo o val de Lemos.<\/p>\n

A porta de acceso \u00e1 torre lev\u00e1ntase 8 metros do nivel do chan para facilitar a defensa. Ademais, debaixo da primeira planta constru\u00eduse un alxibe para almacenar a auga das choivas, do mesmo xeito que na Fortaleza de Sobroso.<\/p>\n

Consta de catro plantas e a porta de entrada presenta o escudo de armas dos Lemos-Osorio. No terceiro piso at\u00f3pase a chamada Xanela da Ra\u00ed\u00f1a, cunha fermosa vent\u00e1 aximezado con arcos trebolados. No seu interior hai unha escaleira de madeira con xanelas de arcos xeminados.<\/p>\n

A torre, hoxe en d\u00eda est\u00e1 musealizada, podendo ver no seu interior mobles de \u00e9poca, como armarios, arc\u00f3ns, mesas e cadeiras cos escudos dos fidalgos de antigas familias de Monforte.<\/p>\n

 <\/p>\n

O Pazo Condal. <\/em><\/strong><\/p>\n

\u00c9 un casar\u00f3n de tres plantas cun portal\u00f3n. Residencia se\u00f1orial dos Condes de Lemos, constru\u00eddo no s\u00e9culo XVI e reconstru\u00eddo no XVII tras sufrir un devastador incendio.<\/p>\n

Actualmente, este edificio alberga parte das dependencias do Parador de Turismo. Nacional.<\/p>\n

 <\/p>\n

O Mosteiro Benedictino de San Vicente del Pino.<\/em><\/strong><\/p>\n

Situado xunto ao castelo, foi un importante dentro relixioso e econ\u00f3mico durante a Idade Media. \u00c9 un dos mosteiros m\u00e1is antigos de Galicia, cuxos estilos arquitect\u00f3nicos combinan elementos neocl\u00e1sicos, g\u00f3ticos, renacentistas e barrocos. A\u00ednda que as s\u00faas orixes se remontan ao s\u00e9culo X, a edificaci\u00f3n actual in\u00edciase no s\u00e9culo XVI. Impresionan a fachada e o claustro do edificio conventual de estilo neocl\u00e1sico.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

A s\u00faa fachada \u00e9 neocl\u00e1sica, no corpo central aparecen d\u00faas columnas d\u00f3ricas que soste\u00f1en unha balconada unida ao front\u00f3n por unha serie de pilastras.<\/p>\n

O claustro \u00e9 neocl\u00e1sico, de planta cadrada e de d\u00faas alturas, con arcos de medio punto sobre columnas d\u00f3ricas.<\/p>\n

A igrexa monacal, de portada renacentista e interior g\u00f3tico de transici\u00f3n \u00e9 de planta de cruz latina, de estilo g\u00f3tico, mentres que a fachada \u00e9 renacentista. Conta cun coro con \u00f3rgano de estilo barroco. Destacan as imaxes de Santa Ana coa Virxe e o Neno, e un baixo relevo de orixe rom\u00e1nico.<\/p>\n

Actualmente, gran parte do edificio monacal alberga o Parador de Turismo de Monforte de Lemos.<\/p>\n

 <\/p>\n

Colexio da nosa Se\u00f1ora de Antiga<\/em><\/strong><\/p>\n

Localizado na parte baixa da vila, \u00e9 co\u00f1ecido como o pequeno Escorial de Galicia polas semellanzas que hai entre ambos. Foi fundado polo Cardeal Rodrigo de Castro e a s\u00faa construci\u00f3n comezou en 1593.<\/p>\n

A fachada principal, de sobrio estilo herreriano, \u00e9 de gran sobriedade. A portada organ\u00edzase ao redor dun tramo central dividido en dous corpos, onde figura o escudo do cardeal e est\u00e1 flanqueado por d\u00faas bandas laterais. As \u00e1s que rodean a portada carecen de ornamentaci\u00f3n.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

O edificio est\u00e1 estruturado ao redor da igrexa, que ocupa a parte central. A s\u00faa planta \u00e9 rectangular e en cada un dos seus lados hai capelas comunicadas entre si. Aos lados da igrexa hai dous claustros.<\/p>\n

A s\u00faa fachada sim\u00e9trica e as s\u00faas elegantes proporci\u00f3ns albergan un museo con obras de arte de valor incalculable, inclu\u00edndo pinturas do Greco (\u201cAparici\u00f3n da Virxe con Neno a Santo Lorenzo\u201d e \u201cFrei Le\u00f3n meditando sobre a morte\u201d). <\/em><\/p>\n

A igrexa destaca polo seu retablo de Francisco de Moure e a estatua orante do Cardeal Rodrigo de Castro, impulsor do edificio. Outro dos elementos que impresiona na visita ao colexio \u00e9 a escaleira monumental cos seus chanzos dunha soa peza, en pedra de granito. A escaleira consta de tres tramos sen aparente punto de apoio para o central, que se sost\u00e9n grazas a un xogo de forzas que act\u00faan mediante uns arcos apoiados en potentes muros.<\/p>\n

Actualmente, \u00e9 o Colexio dos Pais Escolapios. Merecen tam\u00e9n unha menci\u00f3n os seus fermosos xard\u00edns.<\/p>\n

A s\u00faa arquitectura e a s\u00faa importancia cultural fan deste colexio unha visita obrigada.<\/p>\n

 <\/p>\n

O Convento de Santa Clara e o Museo de Arte Sacra<\/em><\/strong><\/p>\n

Est\u00e1 datado en 1622. Destaca do conxunto, o seu claustro e o templo, cunha \u00fanica nave que se remata nunha \u00e1bsida.<\/p>\n

A\u00ednda alberga \u00e1s monxas clarisas e pos\u00fae un museo de Arte Sacra, cunha importante colecci\u00f3n de pezas relixiosas, inclu\u00edndo esculturas, pinturas e ourivar\u00eda que datan, desde a Idade Media ata o Barroco.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

O Museo de Arte Sacra ten unha espectacular colecci\u00f3n de escultura, pintura e bens mobles lit\u00farxicos, datadas desde a Idade Media ata o Barroco. Destacan o \u201cCristo xacente\u201d e \u201ca Inmaculada\u201d<\/em> de Gregorio Fern\u00e1ndez, as\u00ed como \u201ca Dolorosa\u201d, <\/em>da escola de Pedro Mena. Tam\u00e9n atesoura algunhas pezas relevantes de orixe italiana.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

O Convento de Santo Jacinto (Iglesia de R\u00e9goa ou Santo Domingo)<\/em><\/strong><\/p>\n

O nome de Santo Jacinto prov\u00e9n da orde relixiosa \u00e1 que estaba adscrito. Actualmente a igrexa est\u00e1 dedicada a Santo Domingo e \u00e9 co\u00f1ecida como Iglesia de R\u00e9goa. Foi fundado polos condes de Lemos, don Pedro Fern\u00e1ndez de Castro e dona Catalina da Porca e Sandoval.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

A igrexa de Baamorto.<\/em><\/strong><\/p>\n

Edificio de orixe rom\u00e1nico que conserva alg\u00fans restos deste estilo, a pesar das reformas dos s\u00e9culos XVII e XVIII. Portada principal con arco de medio punto e unha moldura barroca. P\u00f3rtico sobre columnas d\u00f3ricas. Muros de siller\u00eda e de cachoter\u00eda. No muro sur conserva interesantes pinturas.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

O Pazo Mu\u00ed\u00f1os de Antero.<\/em><\/strong><\/p>\n

Levantouse entre finais do s\u00e9culo XVIII e principios do XIX. A s\u00faa fundaci\u00f3n d\u00e9bese a Manuel Antero Y\u00e1nez. Era o lugar de recadaci\u00f3n das rendas do tabaco e outros impostos para a corte.<\/p>\n

Este pazo difer\u00e9nciase doutros pazos galegos, porque pos\u00fae unha arquitectura afrancesada e unha decoraci\u00f3n pict\u00f3rica italianizante.<\/p>\n

 <\/p>\n

A Ponte vella. <\/em><\/strong><\/p>\n

Crese que esta ponte sobre o r\u00edo Cabe \u00e9 de orixe romana, a\u00ednda que a s\u00faa estrutura actual pertence \u00e1 \u00faltima d\u00e9cada do s\u00e9culo XVI, xa que foi reedificado polo mestre Pedro Rod\u00edguez Remberde.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

Componse de seis arcos semicirculares, dous deles cubertos por reformas posteriores. Nos seus amplos arcos centrais poden lerse diversas marcas do canteiro. Ademais de cruzalo cami\u00f1ando, os paseos en barca ofrecen unha perspectiva diferente ao viaxeiro.<\/p>\n

 <\/p>\n

Xuder\u00eda. Casco antigo.<\/em><\/strong><\/p>\n

Monforte de Lemos pertence \u00e1 Rede de Xuder\u00edas xunto a outras 25 cidades espa\u00f1olas e portuguesas que tiveron un pasado ligado \u00e1 cultura sefard\u00ed.<\/p>\n

A\u00ednda que os xudeus de Monforte nunca estiveron confinados e viv\u00edan mesturados coa poboaci\u00f3n, probablemente o feito de que moitos fosen artes\u00e1ns e homes de letras, sexa o motivo de que as referencias m\u00e1is claras que temos de xudeus vivindo en Monforte, f\u00e1lennos de persoas que habitaban nas r\u00faas Zapater\u00edas, Falagueira e Peixar\u00edas ou na actual Praza de Espa\u00f1a.<\/p>\n

Na r\u00faa Peixar\u00edas at\u00f3pase outra das torres da muralla, desde a que se obt\u00e9n unha magn\u00edfica vista da cidade.<\/p>\n

 <\/p>\n

Outros lugares de interese<\/strong><\/em> son a Ponte dos Picos, do s\u00e9culo XVI, a Ponte dos Condes, de 1598 e o Cruceiro do Campo de Santo Antonio.<\/p>\n

 <\/p>\n

Que ver si visitas Monforte de Lemos<\/strong><\/h2>\n

Estas terras brindan ao visitante numerosas alternativas. Por exemplo:<\/p>\n