{"id":18082,"date":"2026-04-10T12:00:37","date_gmt":"2026-04-10T11:00:37","guid":{"rendered":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/?p=18082"},"modified":"2026-02-01T13:06:40","modified_gmt":"2026-02-01T12:06:40","slug":"igrexaa-santa-maria-cambre","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/igrexaa-santa-maria-cambre\/","title":{"rendered":"A igrexa de Santa Mar\u00eda, Cambre, A Coru\u00f1a"},"content":{"rendered":"

Dentro do enorme patrimonio arquitect\u00f3nico hist\u00f3rico que temos en terras galegas, atopamos numerosos exemplos de igrexas que son aut\u00e9nticas obras de arte.<\/p>\n

Facer publicaci\u00f3ns sobre todas elas \u00e9 unha tarefa que resultar\u00e1 sumamente ardua e requirir\u00e1 moit\u00edsimo tempo, por iso, periodicamente, dedicamos un post a unha en particular, para achegala a todos v\u00f3s.<\/p>\n

En concreto, hoxe imos falarvos da igrexa de Santa Mar\u00eda de Cambre<\/em><\/strong>, unha igrexa que causa en todos aqueles que chegan a co\u00f1ecela, unha sorpresa pola s\u00faa complexa arquitectura e rica decoraci\u00f3n.<\/p>\n

Tr\u00e1tase dunha das igrexas m\u00e1is representativas do rom\u00e1nico galego, e que conta ademais con importantes influencias compostel\u00e1s.<\/p>\n

Ademais, esta igrexa permanece como legado dun primeiro recinto e como depositaria dunha historia chea de vivencia e lendas.<\/p>\n

 <\/p>\n

Contexto hist\u00f3rico-art\u00edstico<\/strong><\/h2>\n

Tanto en \u00e9poca do Reino hispanovisigodo de Toledo como nos primeiros s\u00e9culos de vida do Reino Astur, era frecuente -especialmente en terras galegas- a creaci\u00f3n de cenobios de car\u00e1cter familiar e hereditario, \u00e9 dicir, constitu\u00eddo por unha familia -normalmente da nobreza rural- e os seus serventes coa garant\u00eda de que o abade ser\u00eda sempre un membro da devandita familia que o fundou.<\/p>\n

Tam\u00e9n era en grao sumo normal que estes mosteiros fosen d\u00faplices.<\/p>\n

A regra mon\u00e1stica que se segu\u00eda para a organizaci\u00f3n de traballos, rezos, comidas, descansos, etc. era a de San Frutuoso de Braga.<\/p>\n

Ademais, e a efectos de comprender algunhas referencias que faremos no contido desta publicaci\u00f3n, en relaci\u00f3n co feito de que os templarios deixaron a s\u00faa pegada na igrexa de Santa Mar\u00eda de Cambre. Os cabaleiros da famosa orde relixiosa tiveron unha importante presenza no territorio actual de Cambre e dos municipios veci\u00f1os posto que controlaban a ponte do Burgo e a fortaleza al\u00ed levantada, do cal s\u00f3 queda como vestixio actual o citado viaduto e a igrexa parroquial de Santa Mar\u00eda do Temple.<\/p>\n

Estes cabaleiros templarios formar\u00edan parte da bail\u00eda de Santo Mar\u00eda do Temple.<\/p>\n

Lembremos que os templarios prestaban auxilio aos comerciantes que desembarcaban as s\u00faas mercador\u00edas al\u00ed e aos peregrinos que iniciaban nese mesmo lugar o seu roteiro cara a Compostela.<\/p>\n

 <\/p>\n

Orixe da igrexa de Santa Mar\u00eda de Cambre<\/strong><\/h2>\n

En primeiro lugar, hai que dicir que este templo at\u00f3pase no actual n\u00facleo urbano do concello de Cambre, localidade moi pr\u00f3xima \u00e1 cidade da Coru\u00f1a, a uns escasos 12 quil\u00f3metros de distancia.<\/p>\n

O templo, situado no centro da localidade e enmarcado por un belo xard\u00edn ten unha historia que se remonta varios s\u00e9culos atr\u00e1s no tempo. Hai mesmo quen sost\u00e9n que pod\u00eda ser levantada sobre unha edificaci\u00f3n romana anterior, pero non hai referencias precisas diso.<\/p>\n

A igrexa \u00e9 o \u00fanico elemento que se conserva na actualidade do primitivo cenobio.<\/p>\n

O mosteiro de Cambre er\u00edxese como mosteiro familiar e hereditario. Esta tipolox\u00eda mon\u00e1stica tivo unha gran difusi\u00f3n en Galicia nos primeiros s\u00e9culos da Reconquista.<\/p>\n

Atop\u00e1monos ante un templo (actualmente parroquial), que rexistra as s\u00faas orixes na \u00e9poca altomedieval.<\/em><\/strong> Segundo un documento da \u00e9poca, s\u00e9culo IX, nun lugar co\u00f1ecido como Cambra, fundar\u00edase un mosteiro familiar por iniciativa e patrocinio dun cabaleiro, de nome Alvito, e as s\u00faas irm\u00e1s, Vestriberga, Odracia e Urraca. A igrexa estar\u00eda dedicada a San Salvador e \u00e1 Virxe Mar\u00eda.<\/p>\n

Parece ser que o conde Alvito, tras falecer a s\u00faa esposa e v\u00e9ndose sen fillos decidiu abrazar a vida monacal, motivo polo que patrocinou esta construci\u00f3n, depositando a carta de fundaci\u00f3n en San Salvador de Oviedo. Deste xeito nos seus comezos foi un mosteiro d\u00faplice. O territorio con que o dotou comprend\u00eda un amplo coto con numerosos vasallos, as\u00ed como a xurisdici\u00f3n civil e militar que eles exerc\u00edan antes. Entre as moitas facendas concedidas ao convento estaban a propia vila de Cambre, Elvi\u00f1a e a igrexa de Santiago de Cidriale, na parroquia cambresa de Sigr\u00e1s.<\/p>\n

Esta fundaci\u00f3n inicial sentou as bases para o desenvolvemento dunha comunidade relixiosa que desempe\u00f1ar\u00eda un papel crucial na rexi\u00f3n durante os s\u00e9culos seguintes.<\/p>\n

A igrexa e o mosteiro de Santa Mar\u00eda de Cambre establec\u00e9ronse nas Mari\u00f1as d\u00faas Freires, adxacentes \u00e1s Mari\u00f1as dous Condes. Esta localizaci\u00f3n estrat\u00e9xica permitiu que a igrexa e o mosteiro benefici\u00e1sense das relaci\u00f3ns cambiantes entre o se\u00f1or\u00edo secular e o poder mon\u00e1stico. A fundaci\u00f3n recibiu varias vilas, inclu\u00edndo Cambre, Postmarcos e Taramancos, o que subli\u00f1a a importancia e o prestixio da instituci\u00f3n desde os seus inicios.<\/p>\n

Pois ben, este mosteiro ser\u00eda doado ao compostel\u00e1n de San Paio de Altealtares o 16 de agosto do 932<\/em><\/strong>, como o acredita un documento de doaz\u00f3n asinado por San Rosendo e o rei Ramiro II.<\/p>\n

\"Rey

Rei Ramiro II<\/em><\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

No s\u00e9culo X o mosteiro estaba rexido polo abade Don Munio ao que suceder\u00edan os seus sobri\u00f1os Alvito II e Guti\u00e9rrez, quen, tal e como acredita un documento de doaz\u00f3n. Este dato subli\u00f1a a continuidade e o control familiar sobre o mosteiro, asegurando que as propiedades e a influencia mantiv\u00e9sense dentro da mesma li\u00f1a nobiliaria. Esta xesti\u00f3n familiar permitiu que o mosteiro se consolidase e prosperase nunha \u00e9poca de constantes cambios pol\u00edticos e sociais.<\/p>\n

En 1141, o mosteiro de Cambre foi cedido a Sancha Gonz\u00e1lez<\/em><\/strong>, esposa do conde Fernando P\u00e9rez de Traba. Sancha Gonz\u00e1lez, \u00e1 s\u00faa vez, recibiu a herdade de Mor\u00e1s (A Coru\u00f1a) do emperador Alfonso VII, a cambio de que ela entregase o mosteiro de Cambre ao de Antealtares. Este tipo de transacci\u00f3ns e cesi\u00f3ns eran com\u00fans na \u00e9poca e reflicten as intrincadas relaci\u00f3ns de poder e propiedade entre a nobreza e a igrexa.<\/p>\n

En 1182, o mosteiro de Antealtares cedeu o priorado de Cambre a Urraca Gonz\u00e1lez<\/em><\/strong>, quen realizou doaz\u00f3ns significativas que permitiron continuar a construci\u00f3n da igrexa.<\/p>\n

Doutra banda, dado que Fernando P\u00e9rez de Traba mantivo estreitas relaci\u00f3ns co arcebispo Gelm\u00edrez e Santo Bernardo, e actuou como titor do rei Fernando II, quen casou coa s\u00faa filla Teresa, crearon o contexto e relaci\u00f3ns necesarias para reforzar a posici\u00f3n de Cambre dentro de Galicia.<\/p>\n

A igrexa seguiuse constru\u00edndo merc\u00e9 \u00e1s doaz\u00f3ns de Gonzalo Fern\u00e1ndez, fillo de Fernando P\u00e9rez de Traba, o que permitiu substitu\u00edr a primitiva estrutura que estaba en mal estado.<\/p>\n

A igrexa actual constru\u00eduse, durante varias etapas, co patrocinio da familia de Traba, ao longo do s\u00e9culo XII<\/em><\/strong>, pois atopamos unha data de 1194, nunha inscrici\u00f3n nun dos piares da mesma.<\/p>\n

En 1203, Gonzalo N\u00fa\u00f1ez, outro membro da casa de Traba, realizou unha doaz\u00f3n significativa ao mosteiro<\/em><\/strong>, asegurando a s\u00faa estabilidade e expansi\u00f3n futura.<\/p>\n

En 1478, os Reis Cat\u00f3licos, co consentimento do Papa Inocencio VIII, decidiron unir a abad\u00eda de Antealteres a Santo Mart\u00edn Pinario, en Santiago, para evitar a ameazadora ru\u00edna total. A Antealtares seguiulle Cambre.<\/em><\/strong><\/p>\n

\"Inocencio

Inocencio VIII<\/em><\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

En 1519, xurdiu un conflito de posesi\u00f3n entre o mosteiro compostel\u00e1n e a colexiata coru\u00f1esa de Santa Mar\u00eda del Campo. Durante este per\u00edodo de incerteza, o priorado de Cambre quedou baixo un xu\u00edz<\/em><\/strong>, quen redactou un documento detallado que proporciona unha valiosa descrici\u00f3n das dependencias do cenobio. Este documento describe o estado da igrexa e outras dependencias do priorado, como o coro alto, capelas, claustro, corte, adega, coci\u00f1a, despensa, dormitorio con seis celas, refectorio, letrina, horta e cemiterio.<\/p>\n

A finais do s\u00e9culo XVI, en 1589 polos piratas ingleses liderados por Francis Drake atacaron terras coru\u00f1esas, chegando mesmo a Cambre, provocando serios danos na igrexa<\/em><\/strong>, quedando queimada e ao coidado de s\u00f3 o prior e dous monxes.<\/p>\n

A abad\u00eda compostel\u00e1 encargouse das reparaci\u00f3ns, avanzando significativamente para 1605.<\/p>\n

E no s\u00e9culo XIX, coa chegada das tropas napole\u00f3nicas en 1809, produciuse o saqueo das s\u00faas instalaci\u00f3ns,<\/em><\/strong> o que obrigar\u00eda a que anos m\u00e1is tarde, entre 1825 e 1833 reconstru\u00edsese o teitume e os extremos do transepto da igrexa.<\/p>\n

Coa desamortizaci\u00f3n eclesi\u00e1stica de 1835, a igrexa de Cambre deixou de ser un mosteiro<\/em><\/strong>, pois ser\u00eda desposu\u00eddo de todos os seus bens, para converterse nun templo parroquial<\/em><\/strong> do caser\u00edo que fora crecendo por influencia do cenobio.<\/p>\n

Afortunadamente, a igrexa permaneceu como parroquial e foi restaurada entre 1951 e 1960 tras ser declarada monumento nacional hist\u00f3rico-art\u00edstico en 1931.<\/em><\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Caracter\u00edsticas da igrexa de Santa Mar\u00eda de Cambre<\/em><\/strong><\/h2>\n

Como diciamos en par\u00e1grafos anteriores, Santa Mar\u00eda de Cambre \u00e9 un exemplo de arquitectura rom\u00e1nica galega con influencias g\u00f3ticas.<\/p>\n

Empezaremos por dicir que para moito autores esta igrexa est\u00e1 constru\u00eddo baixo clara influencia e imitaci\u00f3n da Catedral de Santiago, e mesmo que o propio Mestre Mateo poder\u00eda dirixir as obras. Desde logo o corpo da igrexa parece reflectir a adaptaci\u00f3n de soluci\u00f3ns arquitect\u00f3nicas da catedral de Santiago a un contexto rural.<\/p>\n

Tr\u00e1tase dun templo de planta de cruz latina, con tres naves, de catro tramos, coa nave central m\u00e1is ancha que as laterais. As naves est\u00e1n divididas por piares de secci\u00f3n cadrada, con semicolumnas que soste\u00f1en arcos de medio punto. Conta cun transepto sa\u00ednte de nave \u00fanica e unha cabeceira con deambulatorio de b\u00f3veda anular aberto a cinco capelas, o que permite unha circulaci\u00f3n flu\u00edda dos fieis e un acceso directo \u00e1s capelas Destaca a inusual \u00e1bsida de cinco capelas do mesmo xeito que en Carboeiro e en Oseira.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

A utilizaci\u00f3n da girola, propia dunha igrexa de peregrinaci\u00f3n. Ademais, verificouse que todas as igrexas que te\u00f1en girola, foron anteriormente mosteiros.<\/p>\n

Ademais, o feito de que a distribuci\u00f3n da planta e a incorporaci\u00f3n da girola e as cinco capelas absidais, propiciaron que o recinto fose cualificado como a \u00fanica igrexa parroquial de Galicia con planta catedralicia.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

Os tres primeiros tramos da nave est\u00e1n concibidos para unha cuberta de madeira a d\u00faas vertentes, o cal \u00e9 t\u00edpico das igrexas rurais galegas da \u00e9poca. A cabeceira, con todo, mostra unha combinaci\u00f3n de elementos rom\u00e1nicos e g\u00f3ticos, cunha girola que segue o modelo da catedral compostel\u00e1, a\u00ednda que a unha escala m\u00e1is modesta.<\/p>\n

O contraste entre o corpo da igrexa e a cabeceira \u00e9 notable e foi obxecto de estudo por parte de numerosos historiadores da arte. Mentres que o corpo da igrexa, constru\u00eddo no s\u00e9culo XII, presenta un estilo rom\u00e1nico puro, a cabeceira, coa s\u00faa girola e capelas absidais, introduce elementos do g\u00f3tico temper\u00e1n. Este contraste d\u00e9bese en parte \u00e1s diferentes fases de construci\u00f3n e \u00e1 influencia de distintos mestres e talleres ao longo do tempo.<\/p>\n

Os capiteis e as columnas do corpo da igrexa son caracter\u00edsticos do rom\u00e1nico galego, con decoraci\u00f3ns de follas lobuladas, volutas e figuras animais e humanas. Estes elementos decorativos mostran unha clara influencia da catedral de Santiago de Compostela, suxerindo que os canteiros que traballaron en Cambre pod\u00edan estar familiarizados co traballo realizado na catedral.<\/p>\n

 <\/p>\n

No exterior da igrexa<\/em><\/strong> destaca especialmente a impresionante cabeceira, coas capelas radiais.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

Se nos fixamos na fachada occidental, vemos que a portada principal \u00e1brese entre os contraortes centrais da fachada, acubillada por un tejaroz adornado con canecillos e unha imposta de rombos. O dintel do t\u00edmpano est\u00e1 sostido por dous mochetas que representan a dous personaxes un cun libro aberto e o outro cun rolo despregado, posible alusi\u00f3n ao Antigo e Novo Testamento. E no t\u00edmpano atopamos un Agnus Dei, dentro dun nimbo (algo moi frecuente no rom\u00e1nico galego) con desproporcionada cabeza, acompa\u00f1ado por unha cruz e flanqueado por dous anxos que estenden as s\u00faas mans para soster o c\u00edrculo, unha combinaci\u00f3n iconogr\u00e1fica que se atopa en poucos exemplos do rom\u00e1nico galego, e \u00e9 m\u00e1is propio doutras zonas como Navarra, Arag\u00f3n e Catalu\u00f1a.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

As arquivoltas que enmarcan a portada est\u00e1n ricamente decoradas con boceles e mediasca\u00f1as adornadas con billetes, palmetas de acanto e motivos zoom\u00f3rficos.<\/p>\n

As columnas pareadas que soste\u00f1en a arquivolta interna son ins\u00f3litas no rom\u00e1nico galego. As seis columnas rep\u00e1rtense en grupo de dous e unha. Un dos capiteis dobres mostra o combate dun personaxe (parece un soldado) que crava a lanza na boca dun ser demoniaco. Pode tratarse de San Miguel ou do Miles Christi. O oposto \u00e9 m\u00e1is claro, tr\u00e1tase dunha pesada das almas entre o arcanxo San Miguel e o demo.<\/p>\n

A fachada situada ao oeste presenta tres r\u00faas separadas por d\u00faas contrafortes centrais que \u00e1 vez contrarrestan o empuxe dos arcos formeros. Encaixada entre o contraforte ao lado sur e o muro \u00e1chase unha torrecilla cil\u00edndrica que cont\u00e9n a escaleira de caracol que sobe ata a espadana.<\/p>\n

A porta meridional, que daba paso ao claustro, foi reedificada en 1908, segundo a inscrici\u00f3n da s\u00faa t\u00edmpano. As pezas rom\u00e1nicas desta porta son as mochetas, que mostran d\u00faas cabezas monstruosas, a medio cami\u00f1o entre un le\u00f3n e un lobo, con grandes fauces, fuci\u00f1o redondeado e orellas puntiagudas. E respecto a esta porta hai que dicir, que baixo o altar se atopa o que poder\u00eda ser o vello t\u00edmpano da porta, segundo o p\u00e1rroco, e que se atopou en 1916, do que se deduce que fora, reutilizado como simple material de construci\u00f3n nalgunha das reformas que sufriu a igrexa.<\/p>\n

O roset\u00f3n rodea os seus calados interiores cun c\u00edrculo no que se desenvolven arquitos polilobulados, motivo rep\u00edtese nas xanelas laterais da fachada.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

O tejaroz, ou tornalluvias, que resgarda da choiva a porta ten canecillos de figuraci\u00f3n animal\u00edstica e alg\u00fan m\u00fasico. As\u00ed, atopamos seis canecillos nos que aparecen dous cuadr\u00fapedos tombados que volven a cabeza, un home con libro, un m\u00fasico tocando unha f\u00eddula co arco, unha cabeza de b\u00f3vido, outra dun animal inidentificable a causa da deterioraci\u00f3n e o \u00faltimo en proa.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

En canto \u00e1 espada, esta non \u00e9 de grandes dimensi\u00f3ns e presenta dous ocos de camp\u00e1s.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

No interior da igrexa<\/em><\/strong>, atop\u00e1monos que as naves, o cruceiro e a girola pos\u00faen cubertas de madeira. A b\u00f3veda falsa da girola est\u00e1 formada por arcos faj\u00f3ns de medio punto, algunhas tam\u00e9n falsos.<\/p>\n

A presenza de arcos de medio punto contrasta co signo protog\u00f3tico dos arcos das capelas absidais.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

Atopamos tres interesantes inscrici\u00f3ns que nos dan informaci\u00f3n sobre os construtores do templo e a s\u00faa data:<\/p>\n