{"id":15763,"date":"2026-05-25T20:13:32","date_gmt":"2026-05-25T19:13:32","guid":{"rendered":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/?p=15763"},"modified":"2026-05-25T20:13:32","modified_gmt":"2026-05-25T19:13:32","slug":"historia-de-iria-flavia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/historia-de-iria-flavia\/","title":{"rendered":"Historia de Iria Flavia"},"content":{"rendered":"

En terras galegas, no noroeste de Espa\u00f1a at\u00f3pase Iria Flavia<\/em><\/strong>, un antigo asentamento e bispado, integrado na actualidade no municipio coru\u00f1\u00e9s de Padr\u00f3n.<\/p>\n

Unha localidade con moito interese, pola s\u00faa historia e polos personaxes de gran importancia que viron e\/o viviron nesta localidade.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Un pouco da historia de Iria Flavia<\/strong><\/h2>\n

Sobre a procedencia do nome, Iria, para moitos historiadores \u00e9 unha palabra de ra\u00edz indoeuro\u00adpea, do celta “ir”<\/em> que significa auga. Segundo Manuel Murgu\u00eda Iria significa “terra laborable\u201d.<\/em><\/p>\n

O historiador Schulten, manifesta que Iria \u00e9 un nome pre c\u00e9ltico, Ligur. Na s\u00faa opini\u00f3n Iria foi fundada polos \u00edberos quen viv\u00eda ao redor dun gran lago, en vivendas\u00a0 primitivas lacustres, constru\u00eddas sobre estacas.<\/p>\n

Iria Flavia \u00e9 unha parroquia duns 300 habitantes, sita no Cami\u00f1o Portugu\u00e9s de Santiago. Est\u00e1 situada a apenas un quil\u00f3metro e media de Padr\u00f3n, e a uns 22 quil\u00f3metros, aproximadamente de Santiago.<\/p>\n

Iria Flavia at\u00f3pase na confluencia dos r\u00edos Sar e Ulla, entrada \u00e1 r\u00eda de Arousa, constitu\u00edndose, xa en tempos antigos, nunha importante localidade portuaria de interior. As\u00ed en tempos do Imperio Romano, este porto alcanzou un importante protagonismo pola s\u00faa gran actividade comercial. Isto levou, tempo despois, a que os seus habitantes ofrecesen unha valiosa ara votiva a Neptuno, como deus das augas, especial protector do porto. \u00c9 o co\u00f1ecido Pedr\u00f3n<\/em>, reinterpretado polo cristianismo como o s\u00edmbolo xacobeo fundacional por excelencia. A lenda asegura que a el amarrouse o barco que tra\u00eda os restos do Ap\u00f3stolo.<\/p>\n

A an\u00e1lise dos asentamentos primitivos na \u00e1rea de Iria, permitiu localizar a existencia de trece castros celtas prerromanos, ao redor dos altos pr\u00f3ximos ao seu porto para protexer a zona.<\/p>\n

S\u00e1bese que vos fenicios comercian co porto de Iria, entre outras cousas traen sal e vi\u00f1o, do porto as s\u00faas naves parten con esta\u00f1o, cobre e ouro.<\/p>\n

 <\/p>\n

Iria \u00e9, sen d\u00fabida una das pezas craves para entender a Gallaecia sueva<\/em><\/strong>. O seu destacado papel como centro urbano secundario e porto, xa desde \u00e9poca alto-imperial, vese referendado na tardorromanidad e, especialmente, nos s\u00e9culos correspondentes ao reino Suevo, coa sede episcopal e a s\u00faa correlato de centro de poder articulador do territorio noroccidental do reino.<\/p>\n

\"Suevos

Suevos en Galicia<\/em><\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

Iria comeza a ter importancia a mediados do s\u00e9culo I d.C.<\/em><\/strong><\/p>\n

Iria foi unha cidade galaica, capital do pa\u00eds dos caporos do conventus iuridicus Lucensis da provincia Hispania Citerior Tarraconensis, situada na v\u00eda de Bracara Augusta a Asturica Augusta pola costa. Baixo Vespasiano, a trav\u00e9s do Edicto de Latinidade do ano 74, transformouse en municipium, e tomou o nome de Iria Flavia.<\/p>\n

\"Galicia

Galicia na \u00e9poca romana<\/em><\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

Foi elevada \u00e1 categor\u00eda de cidade nos anos da dinast\u00eda Flavia<\/em><\/strong> (69-96 d.C.). Esta consideraci\u00f3n ti\u00f1a como consecuencia a aplicaci\u00f3n do Dereito romano (Ius latinum) \u00e1 poboaci\u00f3n favorecida. Supo\u00f1\u00eda o primeiro paso cara \u00e1 integraci\u00f3n pol\u00edtica e administrativa no Imperio romano.<\/p>\n

A Iria romana estaba situada ao suroeste do convento lucense, cuxa capital administrativa era Lugo (Lucus Augusti), non moi lonxe da fronteira norte do convento bracarense cuxa capital era Braga (Bracara Augusta).<\/p>\n

Coa construci\u00f3n dunha rede de calzadas que articularon o noroeste de Hispania, Iria int\u00e9grase como mansi\u00f3n da chamada V\u00eda XIX do Itinerario Antonino, a principios do s\u00e9culo III. Por mor da mellora das comunicaci\u00f3ns terrestres, esta poboaci\u00f3n vai converter no porto da cidade de Lugo e de todo o convento de Lucus Augusti.<\/p>\n

 <\/p>\n

Tense a considerar a Iria Flavia como o epicentro da \u201ctranslatio xacobea\u201d<\/em>.<\/strong><\/p>\n

Segundo conta a tradici\u00f3n en Iria Flavia foi o porto no que desembarcou a nave que trasladaba o corpo de Ap\u00f3stolo Santiago, desde o porto de Haffa, en Palestina. Dando lugar, en consecuencia, a ser tam\u00e9n o punto de partida do seu traslado, por v\u00eda terrestre, ata Compostela.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

Durante a Idade Media, durante a presenza visigoda, aproximadamente no s\u00e9culo V d.C., Iria Flavia foi a cabeza dunha Sede Episcopal, co\u00f1ecida en lat\u00edn como \u201cLocus Sancti Iacobi\u201d<\/em> (lugar de Santiago), dependente da Arquidiocese de Braga.<\/p>\n

Nesa \u00e9poca, os seguidores do bispo Prisciliano de \u00c1vila (ver a nosa publicaci\u00f3n \u201cPrisciliano, un m\u00e1rtir galego?\u201d<\/em><\/strong><\/a>,<\/em><\/strong> estaban profundamente arraigados nestas terras. Para restaurar a ortodoxia cat\u00f3lica nas marchas visigodas recuperadas do Reino dos Suevos (Galicia) nunha serie de campa\u00f1as durante os anos previos ao 585, establec\u00e9ronse en Galicia nove diocese, entre elas Iria Flavia.<\/p>\n

 <\/p>\n

Os primeiros escritos referentes \u00e1 sede de Iria Flavia figuran no Cronic\u00f3n Iriense<\/em><\/strong>. O Croni\u00adc\u00f3n reflicte os feitos m\u00e1is importantes sucedidos na prelatu\u00adra desde o ano 561 ata o ano 1095 en que a cadeira episcopal trasl\u00e1dase a Compostela. Son 31 os bispos que entre estas datas ocuparon a sede de Iria Flavia.<\/p>\n

A lista dos bispos de Iria presentes nos concilios e anotada noutras fontes comeza no s\u00e9culo VI cun tal Andr\u00e9s (segunda metade s\u00e9culo VI). Non parece presentarse ningunha xustificaci\u00f3n comercial ou pol\u00edtica para situar un bispo en Iria Flavia, a\u00ednda que as escavaci\u00f3ns identificaron un santuario de culto que data da segunda metade do s\u00e9culo VI. As reliquias que foron identificadas con Santiago o Maior e que foron trasladadas a Compostela puideron determinar nun principio a localizaci\u00f3n da diocese de Iria, para controlar o lugar xa santificado.<\/p>\n

 <\/p>\n

En tempos de Diego Xelm\u00edrez<\/em><\/strong>, (cara ao ano 1100), bispo de Compostela, reconstru\u00eduse a antiga igrexa Catedral, Santa Mar\u00eda Andina<\/em><\/strong>, destru\u00edda nas incursi\u00f3ns realizadas por Almanzor. A sede foi trasladada a Santiago de Compostela en 1095, sendo o \u00faltimo bispo de Iria, Arias D\u00edaz. Podedes saber m\u00e1is sobre o Gelm\u00edrez no noso post \u201cDiego Xelm\u00edrez, bispo e se\u00f1or de Santiago\u201d.<\/em><\/strong><\/a><\/p>\n

\"Arzobispo

Bispo Xelm\u00edrez<\/em><\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

O traslado da sede non privou a Iria Flavia da s\u00faa importancia, a\u00ednda que a s\u00faa igrexa, a de Santa Mar\u00eda, pasar\u00eda a detentar o rango de colexiata.<\/p>\n

Doutra banda, a medida que se difundiu a lenda de que Santiago o Maior fixera proselitismo en Hispania, Iria Flavia pasou a ser considerada o primeiro lugar da s\u00faa predicaci\u00f3n.<\/p>\n

Co tempo, a Iria relixiosa foi cedendo a testemu\u00f1a \u00e1 Iria hist\u00f3rica.<\/p>\n

 <\/p>\n

No s\u00e9culo XV, Padr\u00f3n padeceu os avatares da “Revolta Irmandi\u00f1a”,<\/em><\/strong> constitu\u00edndose na vila unha “Irmandade”, <\/em>en 1467, que levar\u00eda \u00e1 destruci\u00f3n da fortaleza da Rocha Branca en Iria Flavia -uno dos castelos m\u00e1is fermosos do arcebispado- e da Torre Moucha, atalaia defensiva arrimada \u00e1 igrexa parroquial.<\/p>\n

 <\/p>\n

Co paso do tempo, Iria Flavia foi perdendo relevancia, ced\u00e9ndoa \u00e1 capital do municipio, Padr\u00f3n.<\/em><\/strong> Pero as d\u00faas localidades permanecen e permanecer\u00e1n unidas ligadas \u00e1 chegada das reliquias de Santiago a terras galegas e \u00e1 orixe da lenda e tradici\u00f3ns xacobeas.<\/p>\n

Na actualidade Iria Flavia eu non ten un papel relevante en canto ao seu porto fluvial.<\/p>\n

Cuesti\u00f3n non moi co\u00f1ecida, entre decembro de 1937 e o abril de 1939, os terreos da antiga azucreira de Iria Flavia convert\u00e9ronse nun campo de concentraci\u00f3n polo que pasaron 3.000 prisioneiros da guerra civil espa\u00f1ola.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Arquitecturas de relevancia en Iria Flavia<\/strong><\/h2>\n

A igrexa de Santa Mar\u00eda de Andina<\/em><\/strong>. A primeira bas\u00edlica da que hai constancia \u00e9 de orixe suevo, constru\u00edda entre a segunda metade do s\u00e9culo V e a primeira da centuria seguinte. Foi destru\u00edda por Almanzor no ano 997 no seu razia contra Santiago. Nas inmediaci\u00f3ns atop\u00e1ronse unha serie de sartegos datados entre o s\u00e9culo VI e o X, que pertenc\u00edan a unha necr\u00f3pole cristi\u00e1. Permanecen \u00e1 intemperie, xunto ao muro sur da actual igrexa.<\/p>\n

Aquel templo ser\u00eda substitu\u00eddo por outro de estilo rom\u00e1nico, edificado ao redor dos s\u00e9culos IX e X. Sobre os seus restos levantouse outra igrexa g\u00f3tica no s\u00e9culo XIII.<\/p>\n

Entre 1708 e 1714 volve levantar unha bas\u00edlica nova, que chegou aos nosos d\u00edas. \u00c9 de planta lonxitudinal e tres naves, separadas por piares, con cruceiro e presbiterio, cuberta por b\u00f3vedas de aresta. Na fachada atopamos d\u00faas torres ojivales graduadas e unha portada de estilo g\u00f3tico, con tres arquivoltas semicirculares de arcos apuntados, sobre delgadas columnas lisas con capiteis de follas de palma recortadas e dobradas. No t\u00edmpano vemos unha Adoraci\u00f3n dos Reis Magos. A\u00ednda que cronoloxicamente g\u00f3tico, o t\u00edmpano da antiga Colexiata de Iria Flavia acusa a\u00ednda trazos estil\u00edsticos propios do rom\u00e1nico, como o recurso de presentar a Mar\u00eda xerarquizada en canto a tama\u00f1o como personaxe principal da escena.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

Encima da porta principal hai o escudo da sede iriense, e un baixo relevo onde se observa \u00e1 Virxe co Ni\u00f1o e ao ap\u00f3stolo Santiago axeonllado, e ao redor a lenda \u201cCabildo de Yria\u201d.<\/em><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Pos\u00fae d\u00faas capelas: o ao lado sur, datado no s\u00e9culo XVII, co\u00f1ecida como a Capela do Bispo de Quito, e o ao lado norte do XVIII, denominada Capela do Sagrario, dedicada \u00e1 Virxe de Bel\u00e9n.<\/p>\n

O atrio de entrada \u00e1 igrexa est\u00e1 cuberta de laxas e l\u00e1pidas de antigos c\u00f3engos e sacerdotes.<\/p>\n

Nas paredes, tanto interiores como exteriores local\u00edzanse unhas interesantes cruces c\u00e9ltico-templarias, con catro modelos diferentes. Consid\u00e9rase que chegaron a ser 27, a\u00ednda que ata hoxe en d\u00eda s\u00f3 chegaron 13.<\/p>\n

No ano 1851 a Colexiata foi suprimida quedando o templo como parroquia.<\/p>\n

Fronte \u00e1 fachada sit\u00faanse as casas dos c\u00f3engos, constru\u00eddas en s\u00f3lida canter\u00eda do s\u00e9culo XVIII. Actualmente no seu maior parte son sede da Fundaci\u00f3n Camilo Jos\u00e9 Cela, ilustre escritor padron\u00e9s (1916-2002), que recibiu o Premio Nobel de Literatura en 1989. Os seus restos descansan no emotivo cemiterio de Adina contiguo \u00e1 Colexiata.<\/p>\n

 <\/p>\n

Moi preto at\u00f3pase casa-Museo de Rosal\u00eda de Castro<\/strong><\/em>, \u00faltima residencia da poetisa e lugar do seu falecemento. (Ver o noso post \u201cRosal\u00eda de Castro. S\u00edmbolo da cultura galega\u201d<\/em><\/strong><\/a>).<\/p>\n

A restaurada Casa dous Capel\u00e1ns que actualmente alberga o museo de Padr\u00f3n, s. XVIII.<\/p>\n

 <\/p>\n

Doutra banda, \u00e9 sabido que os terreos que rodean a igrexa de Iria Flavia foron utilizados desde tempos antigos como lugar de enterramento e as\u00ed o demostran vestixios arqueol\u00f3xicos de \u00e9poca romana e sueva. Os sartegos antropomorfos que hoxe ocupan o atrio, datados do s\u00e9culo VI.<\/p>\n

O actual cemiterio conta entre os seus muros con dous cruceiros e catro oliveiras centenarias que forman parte do Cat\u00e1logo de \u00c1rbores Senlleiras de Galicia.<\/p>\n

 <\/p>\n

En canto aos castros prerromanos<\/em><\/strong>, na \u00e1rea de Iria Flavia localiz\u00e1ronse ata trece. No municipio de Padr\u00f3n local\u00edzanse cinco:<\/p>\n