{"id":13576,"date":"2026-05-09T19:32:02","date_gmt":"2026-05-09T18:32:02","guid":{"rendered":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/?p=13576"},"modified":"2026-05-09T19:32:02","modified_gmt":"2026-05-09T18:32:02","slug":"maria-perez-a-balteira-a-soldadeira-gallega","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/maria-perez-a-balteira-a-soldadeira-gallega\/","title":{"rendered":"Mar\u00eda P\u00e9rez, a Balteira, a soldadeira galega"},"content":{"rendered":"

En plena Idade Media, na corte do rei Afonso X, o Sabio, atopamos un personaxe sen d\u00fabida atractivo: Mar\u00eda P\u00e9rez, a Balteira, a soldadeira galega.<\/em><\/strong><\/p>\n

Esta muller \u00e9 protagonista en numerosas pasaxes, xa que estivo presente de xeito recorrente na poes\u00eda xuglar da \u00e9poca. Efectivamente, falan dela ata dezaseis poemas ou canci\u00f3ns, escritas por once trobadores, entre os que se atopa o propio Rei Sabio, que relatan as s\u00faas aventuras e amor\u00edos con non pouca burla e escarnio.<\/p>\n

A s\u00faa vida est\u00e1 a medio cami\u00f1o entre a historia e a lenda.<\/p>\n

\u00c9 a historia dunha rebelde, pero tam\u00e9n dunha canalla, unha xogadora sinuosa e insinuante. \u00c9 a historia dunha cantante e bailarina, as\u00ed como a historia dunha sobrevivente nun mundo hostil ao defecto feminino.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Contexto<\/strong><\/h2>\n

Nos s\u00e9culos XII e XIII as tardes nos castelos dos poderosos deb\u00edan ser moi longas, sobre todo porque ningu\u00e9n traballaba. Ademais de adestrarse no manexo de armas e tratar de non ser envelenado, pouco m\u00e1is hab\u00eda que facer. As\u00ed que, armas aparte, os que non se dedicaron \u00e1 oraci\u00f3n e ao misticismo recorreron \u00e1 literatura e ao canto.<\/p>\n

Os trobadores compo\u00f1\u00edan e cantaban poes\u00eda culta e refinada. Unha poes\u00eda profana sometida a unhas regras estil\u00edsticas moi marcadas que cantaba o que se deu en chamar \u201camor cort\u00e9s\u201d:<\/em> en teor\u00eda unha concepci\u00f3n plat\u00f3nica e m\u00edstica do amor, un estado de gozo gozoso que leva ao nirvana, pero no que non \u00e9 nada. consumido. O trobador canta as loanzas do seu inalcanzable amante.<\/p>\n

Pero neste contexto xurdiron tam\u00e9n mulleres que compo\u00f1\u00edan versos para logo cantalos ou recitaban, son as chamadas trobairitz, entre as que poderiamos clasificar \u00e1 protagonista desta publicaci\u00f3n.<\/p>\n

Por outra banda, o trobador \u00e9 a primeira manifestaci\u00f3n literaria da lingua galega. A l\u00edrica medieval galega nace no s\u00e9culo XII, seguindo a tradici\u00f3n oral anterior, pero sen negar a forte influencia da l\u00edrica cort\u00e9s procedente da Provenza, que chegou a Galicia polo Cami\u00f1o de Santiago.<\/p>\n

As cantigas galego-portuguesas presentan moitas singularidades con respecto \u00e1 tradici\u00f3n provenzal, xa que xunto coa trova, no romance galego-portugu\u00e9s aparecen dous x\u00e9neros aut\u00f3ctonos, como a cantiga de amigo e a de maldizer, xunto coas cantigas de amor provenzales e de escarnio.<\/p>\n

 <\/p>\n

Biograf\u00eda de Mar\u00eda P\u00e9rez<\/strong><\/h2>\n

Mar\u00eda P\u00e9rez, co\u00f1ecida como a Balteira, foi unha soldadera de orixe galega que, como dixemos antes, acadou importantes cotas de relevancia durante o s\u00e9culo XIII nos reinos hisp\u00e1nicos.<\/p>\n

Basicamente, o que se sabe de Mar\u00eda P\u00e9rez \u00e9 o que aparece nas cantigas de escarnio medievais que lle dedicaron diversos trobadores, especialmente Pedro Amigo de Sevilla, Pedro de Ambroa, Pero da Ponte e mesmo o propio rei Afonso X.<\/p>\n

A informaci\u00f3n que se co\u00f1ece de Mar\u00eda procede, na s\u00faa maior parte, dun documento do mosteiro de Santa Mar\u00eda de Sobrado dos Monxes (A Coru\u00f1a), asinado en 1257 e da menci\u00f3n dela en varias cantigas de escarnio e maldizer. Nese diploma de 1257, citado por Mart\u00ednez Salazar, no que Mar\u00eda P\u00e9rez concede unha doaz\u00f3n ao mosteiro cisterciense de Sobrado. A cambio dunhas terras herdadas da s\u00faa nai e dos servizos que ela mesma se obrigaba a prestar aos monxes “como parente e amigo”, a Balteira recibir\u00eda unha renda vitalicia e, \u00e1 s\u00faa morte, un enterro honor\u00edfico. O documento non especifica que servizos se comprometeu a conceder a Balteira aos bos frades. Pero, co\u00f1ecendo os encantos e inclinaci\u00f3ns persoais de Do\u00f1a Mar\u00eda e a relaxaci\u00f3n dos costumes mon\u00e1sticos, non ser\u00eda descabellado pensar que se trata dalg\u00fan tipo de servizo amoroso ou de dereito se\u00f1orial.O devandito diploma di:<\/p>\n

\u201cDo\u00f1a Mar\u00eda P\u00e9rez d\u00e1 unha rica herdanza da s\u00faa nai aos monxes cistercienses de Sobrado, a cambio dunha renda vitalicia que cobrar\u00e1 na s\u00faa casa de Arme\u00e1 (A Coru\u00f1a). Do\u00f1a Mar\u00eda debe servir ao mosteiro ademais dun familiar. e amigo, e \u00e1 s\u00faa morte Os monxes levarana a Sobrado nun cadaleito cuberto con tres varas de oropel vermello, e chorarana como familiar\u201d.<\/em><\/p>\n

\"Monasterio

Mosteiro de Sobrado dos Monxes<\/em><\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

Mar\u00eda P\u00e9rez naceu na parroquia de Armea, no concello coru\u00f1\u00e9s de Coir\u00f3s. Os seus pais foron Pedro Eanes de Guimar\u00e1ns e Azenda Pel\u00e1ez, membros dunha familia de hidalgos con certa fortuna.<\/p>\n

En tempos do rei Fernando III, Mar\u00eda, a\u00ednda moi nova, comezou a exercer o seu oficio de soldadeira, e para iso utilizou a s\u00faa arte para amenizar o d\u00eda aos nobres e cortes\u00e1ns, a trav\u00e9s do seu dominio do canto e da danza, ademais de realizar acrobacias e exercicios durante as actuaci\u00f3ns de xoglares e trobadores. Como contraprestaci\u00f3n, Mar\u00eda recib\u00eda un soldo, denominado \u201csoldada\u201d,<\/em> que lle permit\u00eda certa autonom\u00eda e liberdade para moverse como lle apetec\u00eda.<\/p>\n

A s\u00faa fama, xa no reinado de Afonso X, fillo de Fernando III, chegar\u00eda mesmo a terras portuguesas, grazas sobre todo \u00e1 s\u00faa relaci\u00f3n cos trobadores. E \u00e9 que acumulou arte, beleza e vida licenciosa, o que nunha sociedade tan machista, reforzaba o seu atractivo.<\/p>\n

Tal foi a difusi\u00f3n que apareceron varias cantigas de escarnio, x\u00e9nero sat\u00edrico da l\u00edrica medieval galego-portuguesa, que criticou mediante palabras sobrias e ocultas.na que describen a Mar\u00eda como unha muller prototipo de todas as transgresi\u00f3ns e desv\u00edos que se desaprobaban naquel momento: malfada, xogadora, estafadora, cotilleira, proxeneta, cortes\u00e1 e transmisora \u200b\u200bde enfermidades carnais, a\u00ednda que adoitaban procesar cun dobre. est\u00e1ndar, censurandoos nunha dama de prestixio, pero que a consentiu e mencion\u00e1baa con divertimento tras o que se intu\u00eda certa complicidade. Os seus compa\u00f1eiros de joglar cantaban sobre Mar\u00eda que ti\u00f1a unha gran beleza, que bailaba con gracia e que tocaba varios instrumentos, como a guitarra, a viola ou a pandeireta. Tam\u00e9n cantaban que era viciosa e xogadora, que lle gustaba sa\u00edr cos soldados, frecuentar as tabernas, durmir con quen ela quer\u00eda.<\/p>\n

Como era habitual nas soldaderas, non se valora a s\u00faa arte, na li\u00f1a dos tempos nos que as mulleres s\u00f3 ti\u00f1an como opci\u00f3n o matrimonio ou a vida relixiosa. Excepcionalmente, algunhas mulleres optaron por ser soldaderas para levar unha vida dedicada ao entretemento musical a trav\u00e9s da danza e do acompa\u00f1amento no contexto da amoralidade marxinal. A\u00ednda que non houbo testemu\u00f1os das s\u00faas dotes art\u00edsticas, nin no baile, o canto ou a m\u00fasica, sen embargo, a s\u00faa val\u00eda p\u00f3dese deducir da fama que acadou na corte e das moitas cantigas de escarnio \u00e1 s\u00faa persoa.<\/p>\n

Por\u00e9n, diversas fontes da \u00e9poca pintan a Balteira como unha persoa que soubo acumular poder no seu tempo e utilizalo con eficacia.<\/p>\n

Por outra banda, por encargo do rei Afonso X, Mar\u00eda P\u00e9rez chegou a viaxar a terras andaluzas, onde recibiu o encargo de mellorar as relaci\u00f3ns entre o emirato de Granada e o propio rei, algo que estaba ameazado polos Wal\u00edes (se\u00f1ores da guerra \u00e1rabes) de M\u00e1laga. Guadix e Comares.<\/p>\n

\"Alfonso

Alfonso X<\/em><\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

Pero a s\u00faa viaxe vital levouno moi lonxe, ata Terra Santa, de onde partiu como cruzada cara ao ano 1257, sen constancia fidedigna de se puido ou non chegar a Xerusal\u00e9n. Mesmo os seus compa\u00f1eiros de joglar comentaban con sarcasmo o fervor cristi\u00e1n na soldadera licenciosa. O seu regreso a Castela foi recibido con cantigas de maldici\u00f3n, \u00e9 dicir, bromas e burlas. En concreto, o trobador Pero da Ponte escribe:<\/p>\n

\u201cA nosa cruzada, Mar\u00eda P\u00e9rez, xa veu de ultramar, tan cargada de indulxencias, que non se pode soportar o peso de ter raz\u00f3n. As indulxencias hab\u00eda que gardalas con coidado, como algo moi prezado, pero a maleta de Mar\u00eda P\u00e9rez non ten pechadura, e os camareiros do lugar molestan a cada momento; r\u00f3ubanlle as indulxencias, e perdeunas todas como cousas, ao final, mal ga\u00f1adas\u201d.<\/em><\/p>\n

Cons\u00e9rvanse cantigas de escarnio que falan dela, compostas por 11 trobadores, entre outros o rei Afonso X, Pero Garc\u00eda de Ambroa, Pedro Amigo de Sevilla e Pero da Ponte. As cantigas de escarnio eran un x\u00e9nero sat\u00edrico da l\u00edrica medieval galego-portuguesa, que criticaba mediante palabras discretas e ocultas. Nas cantigas de maldizer, por\u00e9n, o poeta criticaba e insultaba abertamente.<\/p>\n

Mar\u00eda \u00e9 o caso m\u00e1is co\u00f1ecido dunha serie de mulleres que viviron da interpretaci\u00f3n e do escenario, tocaban diversos instrumentos, cantaban, entreten\u00edan aos soldados, arrasaban os feitos de heroes e deuses.<\/p>\n

Pero, ao final da s\u00faa vida, o medo ao inferno l\u00e9vao a querer confesar sen conseguir outro motivo de arrepentimento que o da idade: \u201cSon vello, oh capel\u00e1n\u201d<\/em>, lamento que Men\u00e9ndez Pidal atrib\u00fae a Balteira. Cando, co paso dos anos, Balteira sentiu que a forza e as galas da mocidade a deixaban, retirouse \u00e1 s\u00faa Galicia natal. Probablemente instalouse non moi lonxe de Sobrado, onde seguir\u00eda cobrando a renda anual.<\/p>\n

Os derradeiros anos da s\u00faa vida pod\u00edanse pasar na s\u00faa Armea natal, ou en Salamanca, como sost\u00e9n Ram\u00f3n Men\u00e9ndez Pidal, nalgunhas casas propiedade de Pedro Amigo, que doou ao concello da igrexa de Salamanca coa \u00fanica condici\u00f3n de que Mar\u00eda P\u00e9rez seguise vivindo. de por vida sen pagar m\u00e1is de 25 maraved\u00edes por iso. Non se sabe nada do lugar e data da s\u00faa morte e enterro.<\/p>\n

Mar\u00eda P\u00e9rez tivo que sobrevivir nun mundo de reis, ra\u00ed\u00f1as, cortes\u00e1ns, canallas, frades borrachos e xoglares, viaxando dende a s\u00faa Galicia natal a distintos puntos de Castela e mesmo participando en acontecementos pol\u00edticos e b\u00e9licos de relevancia.<\/p>\n

Namorouse de moitos cortes\u00e1ns e trobadores galego-portugueses, e foi amante dalg\u00fans. Pero Ambroa estaba moi namorado dela e Pero Mafaldo escribiu que estaba “moi coitado”<\/em> por amor a Balteira.<\/p>\n

 <\/p>\n

As c\u00e1ntigas sobre Mar\u00eda P\u00e9rez<\/strong><\/h2>\n

No cancioneiro de Ajuda (\u00e9 un dos catro cancioneiros da l\u00edrica medieval galego-portuguesa que se conservan) atopamos ilustraci\u00f3ns dunhas mulleres bailando e tocando a pandeireta, en compa\u00f1\u00eda dun joglar tocando un instrumento de corda.<\/p>\n

As canci\u00f3ns sobre Mar\u00eda relatan en broma as s\u00faas aventuras e amor\u00edos. O rei Afonso X inspirouse nas s\u00faas relaci\u00f3ns cun tal Juan Rodr\u00edguez para compo\u00f1er unha cantiga picante: Balteira p\u00eddelle que lle faga unha casa de madeira e Juan Rodr\u00edguez debe calcular exactamente os troncos que precisar\u00e1.<\/p>\n

\u201cSe queres facelo ben -suxire a Balteira- hai que levalo en gran medida, as\u00ed e de ning\u00fan xeito menor. Esta \u00e9 a madeira correcta, se non, non cho indicarei. E como hai que encaixar, debe ser moi longo para que poida pasar entre as patas da escaleira. Esta \u00e9 a medida de Espa\u00f1a, non a de Lombard\u00eda ou Alema\u00f1a; E porque \u00e9 groso non che parece mal, porque se \u00e9 delgado non serve para nada.<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

As canci\u00f3ns pres\u00e9ntana como unha muller un tanto supersticiosa, que xogaba aos dados, fac\u00eda trampas, nun primeiro momento finxiu perder e despois envellec\u00eda aos demais xogadores e tivo unha mala perda que a levou a blasfemar. Parece ser que os ballesteros na fronte de guerra e na fronteira, probablemente en Murcia (estas cantigas sit\u00faana nas zonas lim\u00edtrofes entre o reino de Castela e o de Granada). Os ballesteros, as tropas armadas con ballestas, tiveron un importante papel nas terras fronteirizas peninsulares. Realizaban principalmente tarefas de escolta para os reis. Fix\u00e9ronse tan eficaces e mort\u00edferos que o uso da ballesta contra outros cristi\u00e1ns foi castigado coa excomuni\u00f3n no Segundo Concilio de Letr\u00e1n en 1139.<\/p>\n

Outra imaxe que chegou ata n\u00f3s da Balteira descr\u00edbea como unha h\u00e1bil xogadora que desnuda aos ballesteros na fronteira, probablemente en Murcia, na fronte de guerra.<\/p>\n

Finxiu que perdeu ao principio e despois golpeou a man e esmagoulles. Outro trobador, Pedro de Ambroa, fala destes termos:<\/p>\n

\u201cOs besteiros daquesta fronteira,<\/em><\/p>\n

pero que cuidan que tiran muy ben<\/em><\/p>\n

qu\u00e9rollis eu consellar hua rem:<\/em><\/p>\n

que non tien con Mar\u00eda Balteira\u201d<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

B\u00e1sicamente, aconsella aos ballesteros que, por boa que te\u00f1an a punter\u00eda, non xoguen aos dados con Mar\u00eda P\u00e9rez.<\/p>\n

 <\/p>\n

En relaci\u00f3n \u00e1 s\u00faa participaci\u00f3n na cruzada atopamos esta canci\u00f3n de Pero da Ponte:<\/p>\n

Maria P\u00e9rez, a nossa cruzada<\/p>\n

quando veo da terra d\u2019 Ultramar,<\/p>\n

assi veo de pardon carregada<\/p>\n

que se non podia con el en erger;<\/p>\n

mais furtan-lho, cada u vai maer,<\/p>\n

e do perdon j\u00e1 non lhi ficou nada.<\/p>\n

E o perdon \u00e9 cousa mui pre\u00e7ada<\/p>\n

e que se devia muit\u2019a guardar;<\/p>\n

mais ela non \u00e1 maeta ferrada<\/p>\n

en que o guarde, nena pod\u2019aver,<\/p>\n

ca, pois o cadead\u2019en foi perder,<\/p>\n

sempr\u2019a maeta andou descadeada.<\/p>\n

Tal maeta como ser\u00e1 guardade,<\/p>\n

pois rapaces albergan no logar,<\/p>\n

que non aja seer mui trastornada?<\/p>\n

Ca, o logar u eles an poder,<\/p>\n

non \u00e1 pardon que s\u2019i possa asconder,<\/p>\n

assi saben trastornar a pousada.<\/p>\n

E outra cousa vos quero dizer:<\/p>\n

atal pardon ben se dev\u2019a perder,<\/p>\n

ca muito foi cousa mal gaa[nha]da<\/p>\n

 <\/p>\n

En canto \u00e1 posible participaci\u00f3n da Balteira nas cruzadas. Pedro de Ambroa escribe:<\/p>\n

\u201cA nosa cruzada, Mar\u00eda P\u00e9rez, xa veu de ultramar, tan cargada de indulxencias, que non se pode soportar o peso de ter raz\u00f3n. As indulxencias hab\u00eda que gardalas con coidado, como algo moi prezado, pero a maleta de Mar\u00eda P\u00e9rez non ten pechadura, e os camareiros do lugar molestan a cada momento; r\u00f3ubanlle as indulxencias, e perdeunas todas como cousas, ao final, mal ga\u00f1adas\u201d.<\/em><\/p>\n

\u00a0<\/em><\/p>\n

Conclusi\u00f3ns<\/strong><\/h2>\n

Queda a pregunta de se a informaci\u00f3n que atopamos nas cantigas reflicte a vida de Mar\u00eda Balteira ou \u00e9 un mero artificio literario no que se xuntan a s\u00e1tira e o desexo de provocar risas. En todo caso, a visi\u00f3n que nos ofrece responde ao imaxinario masculino da \u00e9poca, cheo de prexu\u00edzos machistas entre o eloxio dos santos e a cr\u00edtica das soldaderas. Pero o certo \u00e9 que a lenda de Mar\u00eda percorreu os s\u00e9culos ata chegar aos nosos d\u00edas.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

E rematamos esta publicaci\u00f3n confiando en que che resultou do teu interese, e nese caso gustar\u00edanos que nolo avisases premendo no bot\u00f3n “G\u00fastame”. <\/em><\/strong>Ademais, recomend\u00e1mosche que fagas comentarios e, se est\u00e1s interesado, subscr\u00edbete gratuitamente ao Bolet\u00edn do Blog para estar sempre informado sobre as novas publicaci\u00f3ns do Blog.<\/p>\n

Por \u00faltimo, se che gustou o suficiente para compartilo nas t\u00faas redes sociais, estar\u00edamos moi encantados de que o fixeras.<\/p>\n

 <\/p>\n

A nosa recomendaci\u00f3n de\u00a0 hoxe<\/strong><\/h2>\n

Textoen gallego<\/em><\/p>\n