{"id":11869,"date":"2026-03-10T09:18:14","date_gmt":"2026-03-10T08:18:14","guid":{"rendered":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/?p=11869"},"modified":"2026-03-10T09:18:14","modified_gmt":"2026-03-10T08:18:14","slug":"jose-de-ribera-spagnoletto","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/jose-de-ribera-spagnoletto\/","title":{"rendered":"Jos\u00e9 de Ribera, spagnoletto"},"content":{"rendered":"

Jos\u00e9 de Ribera, o Spagnoletto<\/em><\/strong>, as\u00ed chamado por ser un espa\u00f1ol que viviu practicamente toda a s\u00faa vida adulta en N\u00e1poles, ademais de por a s\u00faa minguada talla, foi un grandioso pintor e gravador do s\u00e9culo XVII, e sen d\u00fabida, unha figura crave e imprescindible da Historia da arte.<\/p>\n

Estamos a falar do m\u00e1ximo expo\u00f1ente da escola tenebrista dentro do Barroco espa\u00f1ol.<\/em><\/strong> Pintor vers\u00e1til tratou nas s\u00faas pinturas, ademais de temas relixiosos, temas mitol\u00f3gicos, a\u00ednda que destes \u00faltimos tivo menos encargos. Fixo retratos de cabaleiros e damas, pero non demasiados. Tam\u00e9n pintar\u00eda algunhas Paisaxes a\u00ednda que escasos.<\/p>\n

Ribera debeuse sentir moi orgulloso durante toda a s\u00faa vida, que foi polo demais extraordinaria, da s\u00faa procedencia espa\u00f1ola, como o demostra o feito de que en Italia fix\u00e9sese co\u00f1ecer por “O Espa\u00f1ol”.<\/em><\/p>\n

Do seu car\u00e1cter cabe apuntar unha historia que del c\u00f3ntase e que aconteceu cando Ribera foi preguntado por un amigo, se non lle gustar\u00eda regresar a Espa\u00f1a, contestou\u2026<\/p>\n

\u201cEn canto no de volver a Espa\u00f1a non se, dix\u00e9ronme que al\u00ed se perde o respecto aos artistas cando est\u00e1n presentes, pois dolorosamente, Espa\u00f1a \u00e9 nai amant\u00edsima para os forasteiros e madrastra cruel para os seus fillos\u201d.<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Biograf\u00eda de Jos\u00e9 Ribera<\/strong><\/h2>\n

O seu nome completo era Joan Josep. Os seus pais foron Sim\u00f3n Ribera e Margarita Cuc\u00f3. Naceu no seo dunha familia humilde, o d\u00eda 12 de xaneiro do ano 1591 na vila de X\u00e1tiva, na Comunidade Valenciana.<\/p>\n

Era o segundo fillo dun modesto artes\u00e1n zapateiro, e desco\u00f1\u00e9cense testemu\u00f1os sobre a s\u00faa infancia e os seus primeiros pasos art\u00edsticos, d\u00e1ndose hoxe d\u00eda por infundada a crenza de que fose disc\u00edpulo de Francisco Ribalta. Posiblemente empezar\u00eda a formarse nalg\u00fan taller local e continuar\u00eda en Valencia con alg\u00fan mestre de renome.<\/p>\n

Contraeu\u00a0 matrimonio en N\u00e1poles, con Caterina Azzolino, filla do acreditado pintor e escultor siciliano Gian Bernardo Azzolino.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Os \u00faltimos anos da vida de Ribera est\u00e1n marcados pola enfermidade e as penurias econ\u00f3micas que lle obrigan a solicitar pr\u00e9stamos aos seus clientes.<\/p>\n

Falecer\u00eda en Italia, concretamente en N\u00e1poles o 2 de setiembre do ano 1652, aos 61 anos de idade.<\/p>\n

 <\/p>\n

Traxectoria art\u00edstica<\/strong><\/h2>\n

Desco\u00f1\u00e9cese a data exacta do seu traslado a terras italianas, a\u00ednda que se adoita situar entre os anos 1607 e 1609<\/strong><\/em>. Se se ten constancia de que o Espa\u00f1oleto estaba xa en Italia, activo como pintor, no ano 1611<\/em> na cidade de Parma, en concreto ao servizo do duque Ranuccio Farnesio. Hai que darse conta de que con apenas 20 anos xa alcada importantes encargos nun centro de tanto prestixio como era Parma. Nesa \u00e9poca pinta un San Mart\u00edn para a Igrexa de San Pr\u00f3spero.<\/p>\n

S\u00e1bese tam\u00e9n que no ano 1613<\/em><\/strong> Ribera est\u00e1 en Roma, xunto ao seu irm\u00e1n pequeno Juan e dous pintores zaragozanos. Nesta cidade forma parte da Academia de San Lucas, o que implica un importante prestixio. Nesta cidade pinta a serie dos \u201cCinco Sentidos\u201d,<\/em> na que d\u00e1 mostras de asimilar o estilo naturalista imperante na cidade romana naqueles tempos.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

En todo caso, ser\u00eda nestes anos iniciais como pintor, nos que Jos\u00e9 Ribera entra en contacto cunha serie de artistas n\u00f3rdicos, seguidores do estilo pict\u00f3rico de Caravaggio, base\u00e1ndose nunha t\u00e9cnica apertada e un debuxo preciso.<\/p>\n

En 1616 <\/em><\/strong>at\u00f3pase en N\u00e1poles, virreinato espa\u00f1ol neses momentos. Entrar\u00e1 no taller do caravaggista Gian Bernardo Azzolino, onde permanecer\u00e1 un curto per\u00edodo de tempo. Nesta cidade, a igrexa cat\u00f3lica e os ricos espa\u00f1ois que viv\u00edan nela foron a s\u00faa mellor clientela. Este feito\u00a0 fixo posible que un gran n\u00famero dos seus \u00f3leos e gravados chegasen a Madrid, a maior\u00eda actualmente albergados no Museo do Prado, que\u00a0 conta con m\u00e1is de corenta obras s\u00faas. As s\u00faas obras chegaron a Espa\u00f1a de forma temper\u00e1, servindo de influencia tanto en t\u00e9cnica como en tem\u00e1tica aos m\u00e1is importantes pintores espa\u00f1ois da \u00e9poca, Diego Vel\u00e1zquez e Bartolom\u00e9 Esteban Murillo, entre outros.<\/p>\n

No ano 1617<\/em><\/strong> Ribera recibe encargos do Duque de Toscana, non en balde neses momentos consider\u00e1baselle xa como o mellor dos artistas presentes na devandita cidade.<\/p>\n

Na d\u00e9cada de 1620-1630<\/em><\/strong> o seu prestixio crece, e af\u00edrmase coa s\u00faa actividade de gravador que produce algunhas estampas maxistrais. Nos primeiros anos desta d\u00e9cada \u00e9 cando Ribera pinta menos cadros e c\u00e9ntrase m\u00e1is nos debuxos e gravados ao aguafuerte. Deses anos son obras mestras do gravado tales como \u201cSan Jer\u00f3nimo lendo\u201d, \u201cO poeta\u201d e \u201cSileno ebrio\u201d,<\/em> entre outros.<\/p>\n

En 1624<\/em><\/strong>, \u00e1 morte do duque de Osuna, con quen manti\u00f1a unha estreita relaci\u00f3n, o seu sucesor o duque de Alcal\u00e1 nomear\u00e1 a Ribera co t\u00edtulo de Pintor de Corte, en funci\u00f3n da potestade que a s\u00faa investidura como vicerrei de N\u00e1poles out\u00f3rgalle.<\/p>\n

Neste momento, Ribera mant\u00e9n a influencia de Caravaggio como tam\u00e9n se pon de manifesto en \u201co Martirio de San Andr\u00e9s\u201d.<\/em> O seu taller converteuse no m\u00e1is prestixioso dos napolitanos e nel traballar\u00e1n un bo n\u00famero de axudantes, entre eles Lucas Jord\u00e1n, co\u00f1ecido como \u201cLuca fa presto\u201d <\/em>pola rapidez coa que traballa e a facilidade para imitar ao seu mestre. Ribera non traballa m\u00e1is que seis horas pola ma\u00f1\u00e1, dedicando as tardes aos seus quefaceres mundanos. Vive rodeado de luxo e descr\u00edbeselle da seguinte maneira: “plantada arrogancia, a\u00ednda que de talla pouco lucida; moreno, de acesa tez, fronte descuberta a medias, ollos negros, de p\u00e1lpebras carnosos, baixo a arcada de tupidas cellas; nariz chata, roma e forte, ancho de p\u00f3mulos, pescozo curto e groso fuste e \u00e1spera melena”.<\/em> Xa asina como “Espa\u00f1ol”<\/em> pero a s\u00faa pequena estatura (apenas un metro e medio) motivar\u00e1 o seu cari\u00f1oso apelativo: “spagnoletto”.<\/em><\/p>\n

En 1626<\/em><\/strong> recibe a Cruz de Caballero da Orde de Cristo, condecoraci\u00f3n vaticana, para cuxa imposici\u00f3n volve a Roma por unhas semanas. \u00c9 neste ano, tam\u00e9n, onde se atopa o primeiro cadro asinado por Ribera, tr\u00e1tase do Sileno Ebrio.<\/p>\n

A d\u00e9cada de 1630<\/em><\/strong> ser\u00eda a m\u00e1is frut\u00edfera na s\u00faa produci\u00f3n art\u00edstica, realizando importantes encargos como as series de \u201cos fil\u00f3sofos\u201d, \u201cos apostolados\u201d <\/em>ou o estra\u00f1o retrato de \u201cMagdalena Ventura co seu marido\u201d. <\/em>En todos eles contin\u00faa co seu estilo naturalista herdado de Caravaggio.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

A partir de 1632<\/em><\/strong> xunto a obras tenebristas, na ortodoxia caravaggiesca m\u00e1is estrita con modelos vulgares que emerxen dunha sombra densa, aparecen outras composici\u00f3ns que dispo\u00f1en de celaxes tratadas con tons claros e argentados. A paleta vaise facendo m\u00e1is clara e a pincelada, sempre espesa, vaise facendo m\u00e1is libre. Desde o \u201cJacob cos raba\u00f1os de Lab\u00e1n\u201d<\/em> vaise facendo evidente este novo aspecto da s\u00faa arte, coincidindo co neovenecianismo que asolaga a pintura romana destes anos e coa presenza de obras flamencas, rubenianas e vandickianas en N\u00e1poles das colecci\u00f3ns da nobreza.<\/p>\n

A fins de 1633<\/em><\/strong> o conde de Monterrey faille a Ribera un encargo fundamental na evoluci\u00f3n pict\u00f3rica do artista. Tr\u00e1tase dunha serie de obras para a igrexa do Convento de Agosti\u00f1as recoletas de Monterrey en Salamanca entre as que destaca a \u201cInmaculada Concepci\u00f3n\u201d.<\/em> Neste gran lenzo apr\u00e9ciase a influencia dos Carracci, inici\u00e1ndose unha nova etapa no estilo de Ribera caracterizada polo colorismo e a difusa luminosidade que lembran \u00e1 Escola veneciana.<\/p>\n

En torno ao ano 1634<\/em><\/strong> const\u00e1tase na s\u00faa obra un acusado tenebrismo, con violentos contrastes de luz, un plasticismo duro, un cru realismo nos detalles e certa tendencia \u00e1 monumentalidade. A partir deste intre, optou por unha pictoricidad m\u00e1is libre, un colorismo m\u00e1is rico, as\u00ed como temas e formas m\u00e1is amables, asimilando influencias venecianas e bolo\u00f1esas. Na s\u00faa produci\u00f3n final parece advertirse un repregamento cara a formas do seu per\u00edodo xuvenil, retornando ao tenebrismo e os contrastes lum\u00ednicos.<\/p>\n

Nos anos da d\u00e9cada dos corenta contin\u00faa a s\u00faa actividade con algunhas obras importantes, pero ao mesmo tempo, comeza a ser evidente a participaci\u00f3n de colaboradores nun amplo e ben organizado taller, que participa en obras de menor empe\u00f1o e realiza frecuentes copias e variantes das obras do mestre. \u00c1 vez, as noticias sobre o estado da s\u00faa sa\u00fade comezan a dar sinais de alarma.<\/p>\n

No ano 1644<\/em><\/strong> recibe a dignidade de Caballero da Orde de Cristo<\/em>, de mans do papa Inocencio X.<\/p>\n

No ano 1645<\/em><\/strong> non hai ningunha obra asinada coincidindo coa informaci\u00f3n de que, en per\u00edodos m\u00e1is ou menos longos, non pode manexar os pinceis e as obras que saen do taller mesmo asinadas, son obra dos oficiais.<\/p>\n

\"El

O sono de Jacob, de Jos\u00e9 de Ribera<\/em><\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

Conclusi\u00f3ns<\/strong><\/h2>\n

As paix\u00f3ns da alma xunto \u00e1 devoci\u00f3n foron os motivos por excelencia nas representaci\u00f3ns e lecturas da arte do Barroco. A luz, a sombra, o xesto, as expresi\u00f3ns de dor ou\u00a0 de sufrimento estaban \u00e1 orde do d\u00eda nas composici\u00f3ns. Por isto mesmo sucede, que cando se contempla unha pintura tenebrista, se o autor non foi identificado, a fervenza de nomes de posibles pode ser infinita. Con todo, se algo te\u00f1en a favor os expertos, \u00e9 que o dominio da pincelada de pintores como Caravaggio e Ribera dan como resultado unha calidade incomparable con outros; polo que \u00e1 hora de descartar, o c\u00edrculo de artistas\u00a0 red\u00facese bastante.<\/p>\n

Ribera era un artista moi dedicado ao estudo, que non paraba de traballar ao longo de toda a s\u00faa vida, tanto na s\u00faa faceta de pintor como na de debuxante, faceta na que foi desenvolvendo unhas habilidades t\u00e9cnicas realmente extraordinarias.<\/p>\n

Estudou a obra de Caravaggio de quen tomou o contraste entre luces e sombras, ao cal engadiu a s\u00faa gran afecci\u00f3n \u00e1s cores. Tam\u00e9n se interesou pola obra de Correggio e durante a s\u00faa estancia en Roma puido admirar a obra de Rafael e Miguel \u00c1ngel.<\/p>\n

Influ\u00edda por Caravaggio, a s\u00faa pintura presenta uns marcad\u00edsimos contrastes tenebristas, con abundancia de negras sombras, suavizados na s\u00faa madurez pola inclusi\u00f3n dun colorido e unha luz estudados dos mestres venecianos. Posuidora, ademais, dunhas calidades tan pr\u00f3ximas ao realismo que se fan t\u00e1ctiles en teas e peles, a s\u00faa obra caracter\u00edzase por unha forza sorprendente e un verismo que non omite ning\u00fan aspecto da realidade, por m\u00e1is cruel ou desagradable que sexa.<\/p>\n

O seu contacto coa pintura flamenca de Van Dyck e Rubens abre paso a unha pintura m\u00e1is barroca, propia da etapa dos seus fil\u00f3sofos e ap\u00f3stolos, onde se aclara a paleta e se interioriza a figura humana.<\/p>\n

Da s\u00faa orixe espa\u00f1ola conservou sempre o gusto pola tem\u00e1tica relixiosa, con figuras illadas de santos, abundando os penitentes e m\u00e1rtires, de rostros atezados, frontes engurradas, plasmados con cru realismo, as\u00ed como milagres, martirios, episodios do Novo Testamento, virxes con Neno, etc. Pero tam\u00e9n cultivou o x\u00e9nero mitol\u00f3gico, o retrato e realizou as series dos Fil\u00f3sofos, as\u00ed como representaci\u00f3ns de esmoleiros e tipos populares.<\/p>\n

\"El

O martirio de San Felipe, de Jos\u00e9 de Ribera<\/em><\/p><\/div>\n

De ampla tradici\u00f3n italiana, o traballo de Ribera soubo empatizar cunha \u00e9poca na que os caballetes descenderon moitas veces ao foso dos vicios e as deformidades.<\/p>\n

Ademais, o empe\u00f1o do xenro do tam\u00e9n pintor Giovanni Bernardino Azzolino por vaguear constantemente -en pos de alcanzar unha perspectiva que se afastase das comodidades dos retratos cortes\u00e1ns- outorgoulle ao Espa\u00f1oleto unha singular riqueza en matices, capaz de vertebrar un sentido moi agudo para representar a psicolox\u00eda dos homes e mulleres.<\/p>\n

Ribera non s\u00f3 foi decisivo para a pintura italiana sen\u00f3n tam\u00e9n para a s\u00faa propia patria, a trav\u00e9s das moitas obras enviadas polos vicerreis \u00e1s colecci\u00f3ns reais, mecenado que durar\u00eda m\u00e1is de trinta anos.<\/p>\n

Foi unha das personalidades m\u00e1is fortes do s\u00e9culo XVII e a s\u00faa influencia \u00e9 detectable en todo o orbe cat\u00f3lico e mesmo na Holanda protestante, chega ata Rembrandt. A s\u00faa longa permanencia en N\u00e1poles faille un dos configuradores do \u201cnaturalismo napolitano\u201d,<\/em> con disc\u00edpulos como Francesco Francanzano, Aniello Falcone, Salvator Rosa e Luca Giordano.<\/p>\n

Ribera foi un virtuoso da pluma, a tinta e o lapis, un aut\u00e9ntico mestre, \u201csen d\u00fabida, antes de Goya, Ribera \u00e9 o gran debuxante espa\u00f1ol”, afirma Miguel Zugaza, director do Museo do Prado. De feito, destaca sorprendentemente que un caravaggista como el cultivase o debuxo con esta precisi\u00f3n e cunha produci\u00f3n inusual para os seguidores do pai do tenebrismo.<\/p>\n

Ademais, os seus gravados, pronto se fixeron famosos en Europa, estando constatado que ata o propio Rembrandt encomi\u00e1baos.<\/p>\n

A s\u00faa fama e \u00e9xito en vida foi perdurable, e reavivouse no Realismo do s\u00e9culo XIX, influenciando e sendo referente importante para os mestres realistas, como Le\u00f3n Bonnat, entre outros. Os seus cadros, as\u00ed mesmo foron copiados por pintores da talla de Manet e Matisse.<\/p>\n

Do feito de que as obras de Ribera son obras mestras, consideradas case \u00fanicas, cabe dicir que unha das s\u00faas pezas m\u00e1is singulares, \u201cMoza con pandeireta\u201d,<\/em> alcanzou o r\u00e9cord nunha poxa en Sotheby’s en Londres. Vendeuse por 6,13 mill\u00f3ns de euros.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

E para finalizar, dicir que a vella pol\u00e9mica sobre se debe consider\u00e1rselle un pintor italiano ou espa\u00f1ol, carece hoxe d\u00eda de sentido. O certo \u00e9 que de moi novo trasl\u00e1dase a Italia, e vive a maior parte da s\u00faa vida, con diferenza, en N\u00e1poles, que nese momento era territorio espa\u00f1ol. Por tanto \u00e9 innegable que a s\u00faa aprendizaxe superior e influencia f\u00f3ra de pintores italianos, pero a s\u00faa procedencia era sen d\u00fabida espa\u00f1ola. El sempre tivo moi presente e a gala, ser da s\u00faa cidade natal X\u00e1tiva, ser valenciano e espa\u00f1ol. Neste sentido alg\u00fans cadros asin\u00e1baos con f\u00f3rmulas como estas: \u201cJosephus Ribera, Valentinus, civitatis setabis, hispanus, me fecit\u201d <\/em>Jos\u00e9 de Ribera, valenciano, da cidade de X\u00e1tiva, espa\u00f1ol, f\u00edxeno).<\/p>\n

 <\/p>\n

E rematamos esta publicaci\u00f3n, confiando en que, a pesar da s\u00faa longa extensi\u00f3n, resultase do voso interese, e nese caso gustar\u00edanos que nolo fix\u00e9sedes saber pulsando no bot\u00f3n \u201cG\u00fastame\u201d.<\/em><\/strong> Ademais, anim\u00e1mosche a achegar alg\u00fan comentario, e se tes interese, subscribirche @gratuitamente \u00e1 Newsletter do Blogue para manterche sempre informado sobre as novas publicaci\u00f3ns do Blogue.<\/p>\n

Por \u00faltimo, se vos gustou o suficiente como para compartilo nas vosas redes sociais, estariamos realmente encantados de que as\u00ed o fix\u00e9sedes.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

A nosa recomendaci\u00f3n de hoxe<\/strong><\/h2>\n