{"id":11219,"date":"2026-06-08T10:53:20","date_gmt":"2026-06-08T09:53:20","guid":{"rendered":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/?p=11219"},"modified":"2026-06-08T10:53:20","modified_gmt":"2026-06-08T09:53:20","slug":"catedral-de-mondonedo-unha-xoia-na-marina-lucense","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/catedral-de-mondonedo-unha-xoia-na-marina-lucense\/","title":{"rendered":"Catedral de Mondo\u00f1edo, unha xoia na Mari\u00f1a lucense"},"content":{"rendered":"

A catedral de Mondo\u00f1edo<\/strong><\/em> \u00e9, xunto coa concatedral de Ferrol, unha das sedes episcopais da diocese de Mondo\u00f1edo-Ferrol, en Galicia (Espa\u00f1a). O termo territorial de Mondo\u00f1edo local\u00edzase a uns 90 quil\u00f3metros ao norte da capital da provincia. Esta impo\u00f1ente Catedral at\u00f3pase na vila lucense de Mondo\u00f1edo, coroando a Praza da Catedral.<\/p>\n

Tr\u00e1tase dunha das construci\u00f3ns altomedievais m\u00e1is interesantes de Galicia tanto pola s\u00faa dilatada historia pola que tende a ser identificada como a Catedral m\u00e1is antiga de Espa\u00f1a, como pola riqueza arquitect\u00f3nica, escult\u00f3rica e pict\u00f3rica que atesoura entre os seus muros.<\/p>\n

Perdida a s\u00faa funci\u00f3n episcopal desde data moi temper\u00e1 e exclaustrada na Idade Moderna a comunidade agustiniana posteriormente instalada nela, San Marti\u00f1o de Mondo\u00f1edo, distinguida co rango de bas\u00edlica desde 2007, funciona na actualidade como templo parroquial da pequena poboaci\u00f3n xurdida en torno ao templo.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Co\u00f1\u00e9ceselle como a \u201cCatedral axeonllada\u201d<\/em> pola s\u00faa forma compacta, polas s\u00faas sorprendentes proporci\u00f3ns e pola s\u00faa pouca altura, algo moi pouco frecuente noutras Catedrais. Tal \u00e9 a s\u00faa beleza e importancia hist\u00f3rica que en maio de 1902 foi declarada Monumento Nacional.<\/p>\n

Foi nomeada Bas\u00edlica, en marzo de 1959, mediante unha bula polo Papa Xo\u00e1n XXIII.<\/p>\n

Na actualidade, no seu interior, podemos atopar o Museo Catedralicio e Diocesano Santos San Crist\u00f3bal que se fundou en 1969.<\/p>\n

Na Catedral de Mondo\u00f1edo foi inclu\u00edda como un dos bens individuais do Cami\u00f1o costeiro de Santiago, baixo a aprobaci\u00f3n da UNESCO.<\/p>\n

No ano 2015 foi declarada Patrimonio da Humanidade.<\/p>\n

 <\/p>\n

Historia da Catedral de Mondo\u00f1edo<\/strong><\/h2>\n

A verdadeira orixe da Catedral talvez at\u00f3pese moito antes das datas reco\u00f1ecidas pola Historia. Dise que no s\u00e9culo VI de nosa era, os cristi\u00e1ns bret\u00f3ns, fuxindo do seu inimigo anglosax\u00f3n, terminar\u00edan desembarcando na zona costeira da Mari\u00f1a lucense, fundando al\u00ed a s\u00faa primeira sede episcopal, denominada Breto\u00f1a. Posteriormente, a finais do s\u00e9culo IX, a invasi\u00f3n musulm\u00e1 dunha parte importante da Pen\u00ednsula Ib\u00e9rica, consta como o bispo de Dumio (a actual cidade portuguesa de Braga), foxe at\u00e9 refuxiarse nos pagos de “Mendunieto”, que moi probablemente se corresponder\u00edan co actual emprazamento da bas\u00edlica. Desta maneira, San Marti\u00f1o de Mondo\u00f1edo, case accidentalmente e de maneira temporal, converter\u00edase nunha sede episcopal dobre (Breto\u00f1a e Dumio), con todo, novamente a ameaza sarracena as\u00ed como diversas incursi\u00f3ns costeiras viquingas, obrigan aos mitrados a abandonar o lugar. Xa dacabalo entre os s\u00e9culos IX e X, co patrocinio do rei Alfonso III de Asturias, rest\u00e1urase a sede episcopal baixo o mando de Sabarico de Dumio, quen iniciar\u00eda a construci\u00f3n ou quizais reconstruci\u00f3n da igrexa. A Sabarico suceder\u00edanlle \u00e1 fronte da mitra mindoniense personaxes da relevancia de San Rosendo (que posteriormente fundar\u00eda o hist\u00f3rico mosteiro de Celanova), ou San Gonzalo, principal impulsor da igrexa que hoxe admiramos e a quen a tradici\u00f3n atribu\u00edu unha serie de acci\u00f3ns milagrosas que a\u00ednda a d\u00eda de hoxe gozan de gran calado popular. Ante o perigo de posibles incursi\u00f3ns mar\u00edtimas de piratas na zona, e o risco de destruci\u00f3n do novo bispado, trasladouse a diocese cara ao interior, concretamente a un lugar chamado Valibria que, en recordo do primitivo episcopado, adoptar\u00eda o nome de Mondo\u00f1edo.<\/p>\n

A construci\u00f3n da Catedral iniciouse anos despois de que Mondo\u00f1edo fose nomeada sede episcopal, feito que tivo lugar no ano 1112, en tempos da Rai\u00f1a Urraca. O motivo da demora no inicio da s\u00faa construci\u00f3n d\u00e9bese en gran medida ao feito de que a sede episcopal foi traslada a Ribadeo entre os anos 1185 e 1219. As obras da Catedral inici\u00e1ronse no ano 1219, en tempos do Bispo Mart\u00edn, sobre a antiga Igrexa e Mosteiro de Santa Mar\u00eda.<\/p>\n

A mediados do s\u00e9culo XIII, no ano 1246, procedeuse \u00e1 consagraci\u00f3n da cabeceira, polo Bispo Mart\u00edn, atop\u00e1ndose nese momento as obras bastante avanzadas.<\/p>\n

As obras finalizaron case dous s\u00e9culos m\u00e1is tarde, nos s\u00e9culos XIII e XIV.<\/p>\n

Os s\u00e9culos XVI, XVII e XVIII foron os de maiores reformas. No s\u00e9culo XVI tomouse unha decisi\u00f3n importante: abrir o deambulatorio a fin de obter unha maior amplitude. Modificouse a cabeceira para constru\u00edr o deambulatorio de planta cadrada, similar \u00e1s de Sevilla ou Salamanca e substitu\u00eduse o coro de pedra por un de madeira. Ademais, aproveitouse a ocasi\u00f3n para prolongar as naves laterais.<\/p>\n

No s\u00e9culo XVII reformouse o claustro, e no s\u00e9culo XVIII remodelouse a fachada procedendo \u00e1 construci\u00f3n de d\u00faas torres de tres corpos, rematadas con c\u00fapulas. Tam\u00e9n se engade un tramo m\u00e1is a cada lado do cruceiro.<\/p>\n

Nos inicios, a catedral ti\u00f1a tres \u00e1bsidas, a\u00ednda que m\u00e1is adiante constru\u00edronse alg\u00fans menores nos laterais. Na actualidade tr\u00e1tase dun edificio de planta rectangular, consta de tres naves, con b\u00f3veda de crucer\u00eda sobre arcos apuntados; cruceiro, capela maior, deambulatorio rectangular e claustro, fabricada con siller\u00eda gran\u00edtica e cuberta con lousa.<\/p>\n

A catedral de Mondo\u00f1edo acumula\u00a0 varios estilos arquitect\u00f3nicos. Iniciouse en estilo rom\u00e1nico cisterciense, e no momento da finalizaci\u00f3n da obra predominaba o g\u00f3tico. As posteriores e continuas reformas foron deixando pegadas dos novos estilos predominantes en cada momento. Na porta principal e na \u00e1bsida maior cons\u00e9rvase o estilo rom\u00e1nico. O estilo g\u00f3tico faise presente no cruceiro, a sancrist\u00eda, a siller\u00eda do coro, nas pinturas da nave central ou no roset\u00f3n. E nas modificaci\u00f3ns da fachada e as s\u00faas torres as\u00f3mase tam\u00e9n o estilo barroco.<\/p>\n

 <\/p>\n

A fachada da Catedral de Mondo\u00f1edo<\/strong><\/h2>\n

A fachada occidental presenta a primitiva portada rom\u00e1nica coa porta tardo-rom\u00e1nica orixinal e un roset\u00f3n central, g\u00f3tico do s\u00e9culo XIV, e d\u00faas torres que flanquean o muro e o frontispicio, son barrocos. Atopamos tam\u00e9n a figura de San Rosendo Bispo, como patr\u00f3n de Mondo\u00f1edo, na parte superior.<\/p>\n

O tres oxivas corresp\u00f3ndense co tres naves interiores da Catedral. Nas d\u00faas oxivas laterais hai unhas pilastras toscanas, substitutas dos grosos contrafortes orixinais, e vent\u00e1s cun marco barroco cos relevos de San Lorenzo e San Jer\u00f3nimo. No roset\u00f3n central \u00e9 onde destaca o impo\u00f1ente roset\u00f3n da Catedral, cun cinco metros de di\u00e1metro.<\/p>\n

Xusto debaixo do roset\u00f3n vemos unha mostra do estilo rom\u00e1nico do templo: tres arquivoltas que soste\u00f1en a cada lado tres delgadas columnas rematadas con capiteis labrados. Segundo parece, estas columnas foron modificadas a mediados do s\u00e9culo XVI para baixar o terreo ante a fachada e poder as\u00ed suprimir a escaleira rom\u00e1nica interior pola que se acced\u00eda ao templo.<\/p>\n

O t\u00edmpano, rom\u00e1nico, \u00e9 liso, a\u00ednda que no s\u00e9culo XVIII ser\u00eda decorado mediante unha pintura que representa \u00e1 Inmaculada Concepci\u00f3n con anxos e flores. Esta pintura foi restaurada no ano 2015. Vemos as\u00ed como unha composici\u00f3n pict\u00f3rica barroca convive sobre un t\u00edmpano rom\u00e1nico.<\/p>\n

\"T\u00edmpano

T\u00edmpano Catedral de Mondo\u00f1edo<\/em><\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

No frontispicio que coroa a parte central da fachada na s\u00faa parte alta, podemos ver a figura de San Rosendo Bispo, patr\u00f3n de Mondo\u00f1edo e \u00e1 imaxe coroada da Asunci\u00f3n, advocaci\u00f3n desta Catedral.<\/p>\n

En canto \u00e1s d\u00faas impo\u00f1entes torres barrocas que podemos ver na parte superior da fachada, tal e como diciamos en par\u00e1grafos anteriores, foron constru\u00eddas no s\u00e9culo XVIII, a\u00ednda que parece que substitu\u00edron a outras d\u00faas torres anteriores, de secci\u00f3n redonda e m\u00e1is baixas. En todo caso, e como nota anecd\u00f3tica, dicir que a torre da dereita \u00e9 algo m\u00e1is alta que a da esquerda, as diferenzas est\u00e1 ao redor do cincuenta cent\u00edmetros.<\/p>\n

A torre dereita \u00e9 a torre do reloxo e a da esquerda envolve no seu interior \u00e1 torre medieval orixinal, que se ocultou coa gran reforma barroca. Na parte superior desta torre at\u00f3panse o nove camp\u00e1s coas que conta a Catedral na actualidade. A presenza destas camp\u00e1s, concretamente una delas, a m\u00e1is grande e antiga de Galicia, \u00e9 o orgullo dos mindonienses, que a co\u00f1ecen co nome de Paula da Ascensi\u00f3n.<\/p>\n

 <\/p>\n

Interior da Catedral de Mondo\u00f1edo<\/strong><\/h2>\n

O interior da Catedral chegou a n\u00f3s case na s\u00faa totalidade. Hai que destacar que o seu estilo rom\u00e1nico destaca sobre calquera outro edificio da localidade. Ten tres naves e cada unha delas ten unha enorme oxiva na fachada. Especialmente atractivo resulta o enorme roset\u00f3n g\u00f3tico da nave central sobre a oxiva.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

As naves contan con b\u00f3veda de crucer\u00eda sobre arcos apuntados, presentando varios estilos polas diferentes reformas e ampliaci\u00f3ns que viviu ao longo dos anos.<\/p>\n

As vidrieiras<\/em><\/strong><\/h3>\n

A luz fai acto de presenza de maneira maxestuosa no interior, e \u00e9 que as vidreiras cumpren perfectamente co seu papel, non s\u00f3 art\u00edstico, sen\u00f3n funcional, deixando pasar a luz cara ao interior. O roset\u00f3n a\u00ednda conserva o seu c\u00edrculo central orixinal, rom\u00e1nico, pero o resto das vidreiras que est\u00e1n \u00e1 s\u00faa ao redor non son desa \u00e9poca, son posteriores, pois foron reconstru\u00eddas a principios do s\u00e9culo XX en base aos modelos medievais. O resto de vidreiras que podemos atopar son de mediados do s\u00e9culo XIX. Nos brazos do cruceiro, dous vitrais coas figuras de San Jos\u00e9 e San Antonio Abad. Nas naves laterais, catro coas figuras dos Evanxelistas. As outras catro comparten debuxos xeom\u00e9tricos e vexetais.<\/p>\n

A Capilla Maior<\/em><\/strong><\/h3>\n

Como a maior parte do templo, tam\u00e9n sufriu modificaci\u00f3ns a trav\u00e9s dos anos, a\u00ednda que a\u00ednda se pode observar a sinxeleza da arquitectura cisterciense orixinal, no seu cinco vent\u00e1s. Nesta Capela atopamos o retablo maior, rococ\u00f3, obra de Francisco Ter\u00e1n, de finais do s\u00e9culo XVIII. O primeiro corpo ten catro columnas coas imaxes de San Rosendo e San Mart\u00edn Dumiense intercaladas. No centro p\u00f3dese ver a Ascensi\u00f3n da Virxe acompa\u00f1ada por uns anxos, que conecta co segundo corpo. Arriba do todo at\u00f3panse os santos Pedro e Pablo e os *medallones de San Jos\u00e9 \u00e1 esquerda e de San Joaqu\u00edn e Santa Ana \u00e1 dereita.<\/p>\n

\"Capilla

Capilla Maior, Catedral de Mondo\u00f1edo<\/em><\/p><\/div>\n

Na b\u00f3veda do transepto local\u00edzanse uns espl\u00e9ndidos murais ao \u00f3leo, de cuxa autor\u00eda tam\u00e9n \u00e9 responsable o mestre Francisco Ter\u00e1n. Neles aparecen representadas escenas do Antigo Testamento.<\/p>\n

O Coro<\/em><\/strong><\/h3>\n

A s\u00faa localizaci\u00f3n actual non \u00e9 a orixinal, xa que foi cambiado, desde a parte central da nave maior, na d\u00e9cada de 1960. Lembremos que durante o g\u00f3tico cisterciense era normal que os coros se situasen na parte central das Catedrais. O coro orixinal era de pedra. A siller\u00eda do coro, de madeira de nogueira, maxistralmente situada\u00a0 a fin de facilitar que as voces se fundan coas paredes do templo, ten 59 sitiais, divididos entre a parte esquerda do cruceiro e o presbiterio. A parte da esquerda \u00e9 g\u00f3tico flam\u00edxera e a parte situada na capela maior \u00e9 renacentista.<\/p>\n

A Sacrist\u00eda <\/em><\/strong><\/h3>\n

De estilo g\u00f3tico e costa de catro tramos de b\u00f3veda No frontis da sala hai un retablo barroco dourado. A ambos os dous lados do retablo, na parte superior hai dous cadros de evanxelistas, que xunto a outros dous que est\u00e1n no lado oposto da sala forman parte dunha serie de catro \u00f3leos sobre lenzo da escola italiana do s\u00e9culo XVII que o bispo Villafa\u00f1e tr\u00f3uxose de Roma. Nos dous muros laterais da sancrist\u00eda hai d\u00faas caxoneiras enormes de estilo rococ\u00f3, e encima delas hai varios cadros do taller de Rubens, inspirados en escenas do Antigo Testamento. No centro hai unha excelente Inmaculada de alabastro.<\/p>\n

O deambulatorio e as Capelas<\/em><\/strong><\/h3>\n

Se nos centramos no deambulatorio, o primeiro que chama a atenci\u00f3n \u00e9 a s\u00faa forma, e \u00e9 que \u00e9 cadrada, algo inusual. Constru\u00edda no ano 1548, est\u00e1 sobre unha \u00e1bsida circular. O obxectivo era dotar de amplitude \u00e1 catedral pero o que conseguiron ao final \u00e9 que desaparecesen as d\u00faas \u00e1bsidas laterais que exist\u00edan, quedando oculta a parte da \u00e1bsida central. No percorrido polo deambulatorio at\u00f3panse varias capelas e algunhas tumbas. En canto \u00e1s capelas, atopamos a da Soidade, do s\u00e9culo XVII , a do Ecce Homo, do s\u00e9culo VIII, a da Inmaculada que conta cun gran retablo plateresco, a do Cristo da Boa Morte cun retablo neocl\u00e1sico, e a Capela de San Francisco de Agarrades, de estilo renacentista. A \u00faltima Capela que nos queda por citar \u00e9 a da Virxe inglesa ou do Sant\u00edsimo Sacramento.<\/p>\n

\"Capilla

Capela do Ecce Homo, Catedral de Mondo\u00f1edo<\/em><\/p><\/div>\n

O Relicario<\/em><\/strong><\/h3>\n

En primeiro lugar hai que dicir que a s\u00faa orixe prov\u00e9n de San Rosendo, bispo de Mondo\u00f1edo no s\u00e9culo X. Unha reliquia de San Rosendo, chegar\u00eda en outubro de 1614 desde o mosteiro ourens\u00e1n de Celanova. \u00c9 de estilo barroco compostel\u00e1n e cont\u00e9n 13 nichos e 17 relicarios dos s\u00e9culos XVII e XVIII.<\/p>\n

As pinturas g\u00f3ticas<\/em><\/strong><\/h3>\n

Unhas espectaculares pinturas murais atop\u00e1molas debaixo dos \u00f3rganos. Estes frescos son g\u00f3ticos, do s\u00e9culo XVI. A relevancia destas pinturas, reside ademais de en a s\u00faa beleza e perfecci\u00f3n, no feito de que est\u00e1n feitas cunha t\u00e9cnica moi diferente \u00e1 habitual, ou polo menos \u00e1 que atopamos no resto de pinturas murais da \u00e9poca, en terras galegas.<\/p>\n

Estas pinturas foron descubertas por azar, pois al\u00e1 polo ano 1862 don Jos\u00e9 Villaamil e Castro subiu ao \u00f3rgano pequeno da Catedral , decat\u00e1ndose nese momento de que na parede da escaleira hab\u00eda unhas pinturas. Tras a limpeza da zona atoparon unha pintura espectacular a \u201cDegollaci\u00f3n dos Inocentes\u201d.<\/em> Seguramente froito desta aparici\u00f3n procedeuse \u00e1 procura doutras pinturas, localiz\u00e1ndose as\u00ed unhas pinturas murais moito mellor conservadas con escenas variadas, como as dedicadas a escenas da vida de San Pedro e o seu martirio.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

Parece ser que estas pinturas permaneceron ocultas por mor de obras anteriores, pois ditas pinturas realiz\u00e1ronse para cubrir o muro do cerramento do coro, e cando se procedeu a cambiar o coro inicial, de pedra, por outro de madeira, no s\u00e9culo XVI, destru\u00edronse parte destas pinturas coa montaxe das siller\u00edas, a apertura dos postigos e ao facer a escaleiras. Un tempo despois decidiuse baixar o coro porque era moi alto e escuro, as\u00ed que se danou a parte superior das pinturas e outra parte delas quedaron tapadas cando se aplicaron as escadas para o acceso \u00e1 tribuna e aos \u00f3rganos. Cando colocaron os novos altares nos lenzos murais do coro quedaron definitivamente ocultas no s\u00e9culo XVIII. Como na documentaci\u00f3n non hab\u00eda constancia delas ningu\u00e9n se imaxinaba que estar\u00edan aqu\u00ed. Cando se trasladou o coro decidiron colocar as pinturas no lugar no que podemos velas hoxe, debaixo dos \u00f3rganos na nave central.<\/p>\n

Na escena dos Santos Inocentes, que atopamos ao lado dereito, vemos a s\u00faa disposici\u00f3n en d\u00faas franxas separadas e cun texto g\u00f3tico, co que o autor narraba o gran masacre cometido polos soldados vestidos con cota de malla e espadas.<\/p>\n

As antes mencionadas escenas dedicadas \u00e1 vida de San Pedro, atop\u00e1molas na parte esquerda, divididas en catro recuadros, xunto con escenas da entrega das chaves que lle fixo Cristo, a resurrecci\u00f3n dunha muller, a liberaci\u00f3n do c\u00e1rcere dun anxo e o martirio e a s\u00faa crucifixi\u00f3n.<\/p>\n

Os \u00d3rganos<\/em><\/strong><\/h3>\n

Son da Idade Media, a\u00ednda que, debido ao seu lamentable estado, foron reconstru\u00eddos nos tempos de Diego de Soto. Parece ser que os instrumentos dos \u00f3rganos se deben a Mu\u00f1oz e Salcedo. Local\u00edzanse na parte superior.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

O Claustro <\/em><\/strong><\/h3>\n

Desco\u00f1\u00e9cese con seguridade a forma que tivo no seu momento o claustro orixinal, a\u00ednda que se cre que era un espazo pequeno e acolledor que viraba ao redor das primitivas capelas de San Andr\u00e9s e a Sant\u00edsima Trindade, a Sala Capitular e a Sala dos Cabaleiros (que era a sala na que se reun\u00edan os nobres da cidade).<\/p>\n

O claustro que podemos ver hoxe en d\u00eda f\u00edxose no s\u00e9culo XVII, \u00e9 de estilo cl\u00e1sico e ten tan s\u00f3 un piso, forma un cadrado con galer\u00edas abertas que se abren ao patio a trav\u00e9s dunha vintena de arcos de medio punto con columnas d\u00f3ricas e medias canas entre eles. Todo est\u00e1 realizado en pedra de granito. No tramo interior as galer\u00edas est\u00e1n separadas por arcos de faixa que descansan en sinxelas pilastras lisas.<\/p>\n

\"Claustro,

Claustro, Catedral de Mondo\u00f1edo<\/em><\/p><\/div>\n

Do primitivo claustro do templo cons\u00e9rvase o cruceiro g\u00f3tico do s\u00e9culo XV que se pode ver no centro. O seu anverso est\u00e1 composto por un Cristo e o seu reverso pola Asunci\u00f3n orando e dous anxos nos brazos da cruz.<\/p>\n

O claustro d\u00e1 acceso ao Palacio Episcopal e \u00e1 Sala Capitular.<\/p>\n

 <\/p>\n

O Museo Catedralicio e Diocesano<\/strong><\/h2>\n

No interior hai espazo tam\u00e9n para o Museo Catedralicio Diocesano, que acolle unha das colecci\u00f3ns de arte sacra m\u00e1is importantes de toda Espa\u00f1a. Inaugurouse en 1969. No seu interior podemos atopar todo tipo de obxectos dedicados ao cerimonial sacro, elementos lit\u00farxicos e art\u00edsticos. As\u00ed atopamos, zapatos episcopais, unha arqueta eucar\u00edstica, un retablo, unha serie de relevos policromados de alabastro ao \u00f3leo, do s\u00e9culo XV e, varias tallas e esculturas. \u00c9 de destacar o conxunto de alabastros ingleses do s\u00e9culo XV dos talleres de Londres e Nottingham, o retablo da Madalena cunha imaxe do s\u00e9culo XV, grandes t\u00e1boas flamencas do s\u00e9culo XVI e a exposici\u00f3n de importantes pezas de prata e marfil: b\u00e1culos, bandexas, c\u00e1lices, custodias, cruces procesionais e candeleiros.<\/p>\n

 <\/p>\n

Alg\u00fans datos curiosos sobre a Catedral de Mondo\u00f1edo<\/strong><\/h2>\n

Como a pr\u00e1ctica totalidade de construci\u00f3ns hist\u00f3ricas, e tras s\u00e9culos de presenza, ao redor da Catedral de Mondo\u00f1edo tiveron lugar historias, lendas e cuesti\u00f3ns curiosas. Seguidamente citamos algunhas:<\/p>\n