{"id":10054,"date":"2026-04-09T05:38:27","date_gmt":"2026-04-09T04:38:27","guid":{"rendered":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/?p=10054"},"modified":"2026-04-09T05:38:27","modified_gmt":"2026-04-09T04:38:27","slug":"alfonso-x-o-sabio","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/recreacionhistoria.com\/gl\/alfonso-x-o-sabio\/","title":{"rendered":"Alfonso X o Sabio"},"content":{"rendered":"

Co recentemente finalizado ano 2021 celebrouse unha gran efem\u00e9ride, o oitavo centenario dun gran rei, Alfonso X o Sabio.<\/em><\/strong> Aproveitando a ocasi\u00f3n, publicamos este post para lembrar a s\u00faa figura e obra.<\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Biograf\u00eda de Alfonso X, o Sabio<\/strong><\/h2>\n

Alfonso X era o fillo primox\u00e9nito de Fernando III,\u00a0 o Santo, rei de Castela, e de Beatriz de Suabia, alem\u00e1 de orixe, e pertencente \u00e1 familia dos Staufen. A nacionalidade da s\u00faa nai far\u00eda que Alfonso aspirase \u00e1 coroaci\u00f3n imperial en Alema\u00f1a, pero sobre este punto comentaremos algo m\u00e1is adiante.<\/p>\n

\"Fernando

Fernando III, o Santo<\/em><\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

Era por tanto neto da ra\u00ed\u00f1a Berenguela e bisneto de monarcas e emperadores de media Europa.<\/p>\n

Alfonso X naceu o 23 de novembro do ano 1221 en Toledo.<\/p>\n

Hai pouca informaci\u00f3n referente ao per\u00edodo formativo de Alfonso, a\u00ednda que se sabe que o seu pai coidou a educaci\u00f3n dos seus fillos. Pasou a infancia lonxe da Corte, baixo a tutela dun nobre, Garc\u00eda Fern\u00e1ndez de Villamayor, se\u00f1or de Villadelmiro e Celada. En todo caso, debe conclu\u00edrse que recibiu unha forte formaci\u00f3n intelectual, tal e como se ver\u00eda reflectido no seu labor en prol da cultura. Cabe apuntar tam\u00e9n que pasou unha boa parte da s\u00faa mocidade entre terras galegas e burgalesas.<\/p>\n

Durante a s\u00faa infancia viviu diversas situaci\u00f3ns, pasando pola morte da s\u00faa nai cando apenas ti\u00f1a 13 anos de idade, ou participando, cando contaba con dez anos de idade nunha ruta dacabalo cara a terras dos mouros.<\/p>\n

Durante a s\u00faa \u00e9poca como infante herdeiro do trono, tivo a oportunidade de participar en varias incursi\u00f3ns b\u00e9licas, por exemplo a conquista do reino taifa de Murcia, ou a pacificaci\u00f3n de varias revoltas que se produciron nas localidades de Cartaxena, Mula e Lorca. Tam\u00e9n participou na paz con Jaime I de Arag\u00f3n, o que levar\u00eda ademais o matrimonio de Alfonso con Violante, a filla do citado rei aragon\u00e9s. Con ela ter\u00eda dez fillos.<\/p>\n

Foi rei de Castela e de Le\u00f3n desde a morte do seu pai no ano 1252 at\u00e9 o seu falecemento en 1284.<\/p>\n

No momento de herdar o trono, Alfonso X recibiu xa unidos os reinos de Le\u00f3n e Castela, territorios que inclu\u00edan prazas como C\u00f3rdoba, Murcia ou Sevilla que foron conquistados por Fernando III. Trat\u00e1base do reino m\u00e1is importante de toda a Pen\u00ednsula Ib\u00e9rica.<\/p>\n

\"Alfonso

Alfonso X, o Sabio<\/em><\/p><\/div>\n

Durante o seu reinado, Alfonso continuou coa conquista de novos territorios en Andaluc\u00eda, como foron os casos de Medina Sidonia, Lebrija, C\u00e1diz ou Huelva, ademais de promover pol\u00edticas de repoboaci\u00f3n da Baixa Andaluc\u00eda. Tam\u00e9n tivo que conter unha sublevaci\u00f3n da poboaci\u00f3n musulm\u00e1, e mesmo fixo unha incursi\u00f3n en \u00c1frica.<\/p>\n

En canto ao interese de Alfonso X por ser coroado emperador en Alema\u00f1a, hai que dicir que foi un fracaso, xa que a oposici\u00f3n do Papa, a pesar de que Alfonso conseguira un bo n\u00famero de electores que lle apoiar\u00eda. Isto provocou que Alfonso renunciase \u00e1s s\u00faas pretensi\u00f3ns no ano 1276 nivel a elecci\u00f3n de Rodolfo de *Habsburgo. Con todo se ser\u00eda elixido Rei de Romanos no ano 1256.<\/p>\n

As consecuencias deste intento de coroaci\u00f3n imperial, que logo repetir\u00eda, con certas similitudes,\u00a0 Carlos de Habsburgo un 250 anos m\u00e1is tarde, ocasionou un gran malestar no seu reino, pois as necesidades financeiras e de dotaci\u00f3n de homes para soster a Corte e as continuas guerras, chegaron mesmo a provocar que se creases novos impostos.<\/p>\n

Durante o seu reinado tam\u00e9n mantivo, durante seis anos, guerras cos benimerines de Marrocos.<\/p>\n

O reinado de Alfonso X foi de suma importancia no \u00e1mbito da vida econ\u00f3mica. Non s\u00f3 se puxeron en marcha durante aquel reinado numerosas feiras, sen\u00f3n que, ao mesmo tempo, se constituiu, en concreto no ano 1273, o \u201cHonrado Concello da Mesta<\/em>\u201d, quiz\u00e1 o gremio m\u00e1is importante da Europa do seu tempo.<\/p>\n

A nivel econ\u00f3mico o reinado de Alfonso X caracterizouse por notables reveses, como a continua alza de prezos ou as frecuentes desvalorizaci\u00f3ns monetarias. E tal e como diciamos antes, a s\u00faa pol\u00edtica fiscal ocasionou un gran descontento entre a poboaci\u00f3n. A nivel rexio, tentou fortalecer o poder do rei.<\/p>\n

Procedeu \u00e1 unificaci\u00f3n de foros e leis de cada rexi\u00f3n por un c\u00f3digo aplicable a todo o reino.<\/p>\n

Doutra banda, Alfonso provocou coas s\u00faas contradici\u00f3ns un conflito sucesorio: promulgara as Partidas, segundo as cales deb\u00eda sucederlle o fillo maior do defunto Fernando da Porca; pero ao morrer este preferiu declarar herdeiro en 1278 ao seu segundo fillo, Sancho IV, seguindo a tradici\u00f3n castel\u00e1. Un intento posterior de facer ao infante do Porca rei de Xa\u00e9n provocou a rebeld\u00eda de Sancho, quen buscou apoio en Arag\u00f3n e Portugal (mentres que Francia apoiaba aos da Porca) e f\u00edxose reco\u00f1ecer por unhas Cortes reunidas en Valladolid, que depuxeron a Alfonso (1282).\u00a0 Iniciar\u00edase ese mesmo ano unha guerra civil, que trouxo como consecuencia que o rei, abandonado por gran parte da s\u00faa familia e a nobreza, finc\u00e1sese en Sevilla, onde a\u00ednda ti\u00f1a apoios- Pero Alfonso estaba minado pola idade, os desenganos e a soidade. No ocaso da s\u00faa vida \u00e9 rese\u00f1able o seu testamento, no que maldic\u00eda e desheredaba ao seu fillo: \u201cSendo as\u00ed que o referido Sancho causounos imp\u00edamente as graves inxurias indicadas (…) sen temor alg\u00fan e esquecendo de todo punto a reverencia paterna, maldic\u00edmolo como digno da maldici\u00f3n paterna, como reprobado por Deus e como digno de ser vituperado por todos os homes (…) e o desheredamos a el mesmo como rebelde…, contumaz, ingrato e dexenerado\u201d. <\/em><\/p>\n

Falecer\u00eda en Sevilla o d\u00eda 4 de abril de 1284, e, a pesar da s\u00faa disposici\u00f3n testamentaria e \u00e1s s\u00faas maldici\u00f3ns, Sancho o Bravo alcanzou o trono.<\/p>\n

 <\/p>\n

A obra cultural de Alfonso X o Sabio<\/strong><\/h2>\n

Posiblemente a faceta m\u00e1is rechamante do reinado de Alfonso X tivo que ver coa cultura.\u00a0 Alfonso desenvolveu unha enorme produci\u00f3n cultural. A efectos did\u00e1cticos, podemos dicir que traballou en varias direcci\u00f3ns: obras cient\u00edficas e paracient\u00edficas, obras doctrinales e did\u00e1cticas, obras legais, historiograf\u00eda e poes\u00eda.<\/p>\n

A Alfonso X consid\u00e9raselle o fundador da prosa castel\u00e1, e, de feito, pode datarse na s\u00faa \u00e9poca a adopci\u00f3n do castel\u00e1n como lingua oficial. Os seus profundos co\u00f1ecementos de astronom\u00eda, ciencias xur\u00eddicas e historia e o seu interese polas m\u00e1is diversas \u00e1reas do saber lev\u00e1rono a impulsar a organizaci\u00f3n de tres grandes centros culturais que viraron ao redor de Toledo, onde se situar\u00eda a Escola de Tradutores, Sevilla e Murcia.<\/p>\n

A s\u00faa obra caracter\u00edzase pola s\u00faa orientaci\u00f3n pr\u00e1ctica no seu intento por co\u00f1ecer e actuar sobre a natureza e a ciencia, \u00e1 vez que ofrece consellos sobre moral e conduta. Tam\u00e9n sentou as bases xur\u00eddicas para contribu\u00edr ao labor unificadora iniciada polo seu pai, Fernando III o Santo. O Foro real de Castela (1254) preparou a redacci\u00f3n da que ser\u00eda a s\u00faa gran obra, o C\u00f3digo do sete partidas (1256-1263 ou 1265), onde se recolle o mellor do dereito romano para unilo \u00e1s m\u00e1is vivas tradici\u00f3ns de Castela. Este c\u00f3digo, de longa influencia no ordenamento castel\u00e1n e espa\u00f1ol, supuxo a recepci\u00f3n do dereito romano en Castela e a s\u00faa incorporaci\u00f3n \u00e1 corrente europea do \u201cdereito com\u00fan\u201d.<\/em><\/p>\n

Tam\u00e9n desenvolveu un importante labor no \u00e1mbito cient\u00edfico como veremos m\u00e1is adiante. E no \u00e1mbito hist\u00f3rico procurou proporcionar os alicerces dunha identidade colectiva e dunha conciencia hist\u00f3rica.<\/p>\n

Ademais, Alfonso realizou unha importante obra po\u00e9tica, nalg\u00fans casos con contidos relativos \u00e1s pr\u00e1cticas cortes\u00e1s e noutros marcados, pola inclinaci\u00f3n mariana do rei, por exemplo coas s\u00faas Cantigas de Santa Mar\u00eda.<\/p>\n

A nivel de mecenado cultural, Alfonso procurou que se utilizase a lingua vern\u00e1cula. Moitas das obras obtidas eran froito dun traballo en equipo de varios autores, supervisados na maior\u00eda dos casos polo propio Rei. Un texto moi significativo daquela \u00e9poca afirma o seguinte: \u201cO Rei faze un libro, non porquel escriva coas s\u00faas mans, mais porque comp\u00f3n as raz\u00f3ns do, e as emienda e egua e endere\u00e7a e mostra a maneira de como se deven fazer, e desi escr\u00edvelas qui el manda, pero dezimos por esta raz\u00f3n que el faze un libro\u201d.<\/em><\/p>\n

Por outra banda, Alfonso X estaba sumamente interesado na astrolox\u00eda. Esa disciplina interesaba moito naquela \u00e9poca porque se part\u00eda da idea de que os astros exerc\u00edan unha notable influencia nos seres humanos. O rei de Castela foi tam\u00e9n un innovador no campo da astronom\u00eda, a mi\u00fado mesturada coa astrolox\u00eda, e na s\u00faa honra hai un cr\u00e1ter lunar bautizado co nome de \u201cAlphonsus\u201d.<\/em> As T\u00e1boas alfons\u00edes recollen a colocaci\u00f3n exacta\u00a0 dos corpos celestes que se v\u00edan en Toledo (lugar de nacemento de Alfonso X) no momento en que foi nomeado rei (1252) e os seus posteriores movementos; a idea era formar unha gu\u00eda pr\u00e1ctica que permitise calcular a posici\u00f3n dos distintos planetas que se co\u00f1ec\u00edan, as\u00ed como do sol e a l\u00faa.<\/p>\n

Un dos libros m\u00e1is curiosos de Alfonso X \u00e9 \u201cO Lapidario\u201d, <\/em>unha obra na que se abordan diferentes aspectos do medicamento, mineralox\u00eda e astrolox\u00eda. Esta obra recolle as propiedades curativas das pedras e o seu efecto en funci\u00f3n da posici\u00f3n dos astros.<\/p>\n

\"El

O lapidario, Alfonso X o Sabio<\/em><\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

En materia de Historia, Alfonso impulsou a redacci\u00f3n dunha especie de historia universal,\u00a0 a Grande e Xeneral Estoria<\/em>, a cal, xusto \u00e9 reco\u00f1ecelo, non pasaba do s\u00e9culo I despois de Cristo. Pero o traballo de \u00edndole hist\u00f3rica m\u00e1is importante que se efectuou en tempos de Alfonso X foi a denominada Primeira Cr\u00f3nica Xeral de Espa\u00f1a. Dita obra, que percibe o termo de Espa\u00f1a como un elemento unitario, ofrece, seguindo a li\u00f1a do famoso escritor visigodo Isidoro de Sevilla, varias \u201cLaudes Hispaniae\u201d.<\/em><\/p>\n

Como dixo no seu d\u00eda o fil\u00f3logo Emilio Alarcos, a lingua castel\u00e1 \u201cfoi literariamente normalizada no s\u00e9culo XIII\u201d<\/em>. As\u00ed mesmo impulsou Alfonso X o cultivo da m\u00fasica, dos xogos, en particular do xadrez, e mesmo das artes pl\u00e1sticas, plasmadas tanto no estilo g\u00f3tico de inspiraci\u00f3n francesa como na arte de procedencia isl\u00e1mica. Non \u00e9 posible esquecer, por outra banda, o impresionante empuxe que deu o rei Alfonso X \u00e1 Universidade de Salamanca, onde decidiu fundar, no ano 1254, varias c\u00e1tedras.<\/p>\n

No \u00e1mbito po\u00e9tico, Alfonso alentou a creaci\u00f3n, as\u00ed como escribir poes\u00eda en lingua galega. As s\u00faas 453 composici\u00f3ns, entre as que abundan as de \u201cescarnio”<\/em> vertidas nunha linguaxe par\u00f3dico ou insolente que recorre \u00e1s veces \u00e1 iron\u00eda mordaz, av\u00e1lano como o primeiro l\u00edrico na devandita lingua. Con todo, \u00e9 na s\u00faa vertente relixiosa onde o rei alcanza os seus maiores logros: as 420 canci\u00f3ns que compo\u00f1en as Cantigas de Santa Mar\u00eda, dedicadas a enaltecer os milagres da Virxe Mar\u00eda, constit\u00faen un dos m\u00e1is prezados legados de musicalidad e variedade m\u00e9tricas. Alfonso X, en materia po\u00e9tica, realizou importantes achegas caracterizadas polo seu bo humor e polo seu procacidad popular.<\/p>\n

\"Cantigas

Cantigas de Santa Mar\u00eda, Alfonso X o Sabio<\/em><\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

Unha faceta sumamente interesante do reinado de Alfonso X foi a relativa \u00e1s relaci\u00f3ns que mantivo coas minor\u00edas musulm\u00e1 e xud\u00eda. Nun principio Alfonso X levou a cabo unha forte loita contra os musulm\u00e1ns da o-Andalus e mesmo contra os islamitas que estaban fincados no norte do continente africano. Pero eses puntos de vista non impediron, nin moito menos, que houbese unha excelente comunicaci\u00f3n entre as xentes do tres relixi\u00f3ns citadas, sobre todo no que se refire ao \u00e1mbito da vida intelectual. L\u00e9mbrese, a este respecto, que os xudeus supuxeron un corenta e dous por cento do total dos colaboradores de Alfonso no \u00e1mbito da cultura, intervindo \u00e1 s\u00faa vez nun setenta e catro por cento de todas as obras realizadas naquela \u00e9poca.<\/p>\n

Mesmo no \u00e1mbito da cetrar\u00eda, Alfonso X tam\u00e9n ten varios libros.<\/p>\n

 <\/p>\n

Por que se co\u00f1ece a Alfonso X, como o Sabio?<\/strong><\/h2>\n

Realmente, caber\u00eda definir a Alfonso X m\u00e1is como un estudioso que como un sabio. Buscaba co\u00f1ecemento para tentar difundilo. Trat\u00e1base dun rei adiantado, que se ga\u00f1ou o seu alcume na historia.<\/p>\n

A\u00ednda que segundo alg\u00fans historiadores Alfonso X cr\u00edase elixido por Deus cunha misi\u00f3n moi clara, que non era outra que difundir o co\u00f1ecemento e a sabedor\u00eda, ambos os atributos propios do ser supremo.<\/p>\n

Tam\u00e9n unha parte da historiograf\u00eda considera o seu reinado como un per\u00edodo que caber\u00eda cualificar como de fracaso.\u00a0 Como escribe Carlos de Ayala: \u201ciso ser\u00eda ignorar que o seu proxecto pol\u00edtico ser\u00eda retomado por alg\u00fan dos seus m\u00e1is brillantes sucesores, como Alfonso XI\u201d. <\/em>Pero iso, en todo caso, ser\u00eda desde un punto de vista de valoraci\u00f3n pol\u00edtica, pois desde o punto de vista cultura, a s\u00faa achega \u00e9 innegable.<\/p>\n

O penoso final levou a alg\u00fans historiadores a cualificar o seu longo reinado de fracaso pol\u00edtico pero,<\/p>\n

Atrib\u00faeselle ao Rei Sabio unha frase, seguramente ap\u00f3crifa, que retratar\u00eda a s\u00faa personalidade: \u201cSe estivese xunto a Deus no momento da Creaci\u00f3n, o Mundo fose mellor\u201d…<\/em> Hoxe diriamos que Alfonso X estaba encantado de co\u00f1ecerse, e motivos non lle faltaban.<\/p>\n

En todo caso, Alfonso X foi pioneiro en realizar c\u00f3dices de luxo rexio estandarizando o castel\u00e1n e o galego, xestou un molde narrativo que se mant\u00e9n at\u00e9 a actualidade e soubo ver \u201co valor da imaxe para a difusi\u00f3n das ideas\u201d. <\/em>Favoreceu o castel\u00e1n e o galego ao copiar en c\u00f3dices de luxo rexio estas linguas, contribu\u00edndo enormemente \u00e1 s\u00faa estandarizaci\u00f3n, beneficiando desta forma o desenvolvemento terminol\u00f3xico do espa\u00f1ol, que mant\u00e9n na actualidade moitos dos voc\u00e1bulos e formas de ent\u00f3n, en especial no \u00e1mbito xur\u00eddico.<\/p>\n

Outra das novidades que introduciu Alfonso X foi a atribuci\u00f3n da autor\u00eda nos textos. \u201cQuer\u00eda instituirse como o rei Sabio\u201d<\/em>, polo que se atribu\u00eda os textos, que realizaban colaboradores, pero nos que participaba de forma activa na estrutura e o dese\u00f1o.<\/p>\n

Ademais, creou \u201cun esquema narrativo estrutural\u201d,<\/em> presentando en todas as s\u00faas obras un autor, un pr\u00f3logo xustificativo do texto e un dese\u00f1o moderno, formas que non exist\u00edan na literatura medieval e que non aparecer\u00edan de forma xeneralizada at\u00e9 o Renacemento, e cuxo molde mantense en ocasi\u00f3ns na actualidade.<\/p>\n

Tam\u00e9n foi un monarca consciente da importancia da imaxe na difusi\u00f3n. E \u00e9 que en \u201cAs Cantigas de Santa Mar\u00eda\u201d<\/em> encomiaba \u00e1 virxe Mar\u00eda e retrat\u00e1base gr\u00e1ficamente nunha cantiga de cada dez. \u201dNon existen tantos retratos de ning\u00fan outro rei, nin sequera dos Reis Cat\u00f3licos\u201d.<\/em><\/p>\n

No campo da lexislaci\u00f3n, estableceu unha regulaci\u00f3n do dereito eclesi\u00e1stico, civil, administrativo, notarial, das minor\u00edas ou cara aos xudeus e musulm\u00e1ns. \u201cAs sete partidas\u201d <\/em>funcionaron como dereito supletorio at\u00e9 o XIX en Espa\u00f1a, debido ao seu car\u00e1cter tan exhaustivo.<\/p>\n

Proclam\u00e1base a si mesmo como o representante de Deus na terra. As\u00ed se converte en mediador entre a Virxe e os seus s\u00fabditos, forma parte da cadea de poder desde Deus at\u00e9 os homes.<\/p>\n

En resumo, un enorme labor que dalgunha maneira reco\u00f1\u00e9cese a s\u00faa achega \u00e1 ling\u00fc\u00edstica e a historia espa\u00f1ola, coa presenza dunha estatua na porta da Biblioteca Nacional de Espa\u00f1a.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

<\/h2>\n

Conclusi\u00f3ns<\/strong><\/h2>\n

Varias revoltas nobiliarias, crises econ\u00f3micas end\u00e9micas, paralizaci\u00f3n das conquistas territoriais e un azar non sempre favorable dan unha imaxe do seu reinado un tanto sombr\u00eda, a\u00ednda que a valoraci\u00f3n hist\u00f3rica de Alfonso X debe permanecer sen d\u00fabida aberta ao debate.<\/p>\n

Alfonso X foi un home do Renacemento antes do propio Renacemento; un rei entregado ao co\u00f1ecemento nuns anos escuros onde ciencia e maxia \u00edan collidas da man. Como todos os reis da \u00e9poca, cumpriu coas s\u00faas funci\u00f3ns mon\u00e1rquicas e as m\u00faltiples extravagancias aparelladas a elas.<\/p>\n

Ademais da s\u00faa obra como poeta, ling\u00fcista, historiador ou lexislador, a achega de Alfonso X ao \u201csaber\u201d<\/em> tam\u00e9n se mide con feitos, como o seu apoio \u00e1s instituci\u00f3ns acad\u00e9micas. Grazas a el, a Universidade de Salamanca foi a primeira en tomar ese t\u00edtulo e \u00e9 baixo o seu reinado, en 1255, cando o Papa Alejandro IV d\u00e1 validez universal aos graos estudados al\u00ed, convert\u00e9ndoa oficialmente na primeira universidade de Espa\u00f1a.<\/p>\n

 <\/p>\n

E para saber mais<\/h2>\n